مقاله قابل قبول
عدم رعایت شیوه‌نامه ارجاع
استناد ناقص
شناسه ارزیابی نشده

شرح نهج البلاغه (ابن ابی‌الحدید): تفاوت بین نسخه‌ها

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو
جز (افزایش مطلب)
جز (مؤلف)
سطر ۳۰: سطر ۳۰:
 
==مؤلف==
 
==مؤلف==
 
{{اصلی|ابن ابی‌الحدید}}
 
{{اصلی|ابن ابی‌الحدید}}
عبدالحمید بن هبةالله معروف به ابن ابی‌الحدید در سال ۵۸۶ق(۱۱۹۱م)، در [[مدائن]] متولد شد.<ref>ابن کثیر، البدایه و النهایه، ۱۴۰۷ق، ج۱۳، ص۱۹۹</ref> او تحصیلات اولیه را در زادگاهش گذران سپس به [[بغداد]] رفتد<ref>مهدوی دامغانی، جلوه تاریخ در شرح نهج‌البلاغه، ص۴.</ref> و نزد علمای آنجا که بیشتر شافعی‌مذهب بودند، به فراگیری دانش پرداخت.{{مدرک}}  
+
عبدالحمید بن هبةالله معروف به ابن ابی‌الحدید در سال ۵۸۶ق(۱۱۹۱م)، در [[مدائن]] متولد شد.<ref>ابن کثیر، البدایه و النهایه، ۱۴۰۷ق، ج۱۳، ص۱۹۹</ref> او تحصیلات اولیه را در زادگاهش گذران سپس به [[بغداد]] رفت<ref>مهدوی دامغانی، جلوه تاریخ در شرح نهج‌البلاغه، ص۴.</ref> و نزد علمای آنجا که بیشتر شافعی‌مذهب بودند، به فراگیری دانش پرداخت.{{مدرک}}  
  
 
ابن ابی‌الحدید در فقه شافعی و در اعتقادات معتزلی بود.{{مدرک}} او آثار مختلفی در بلاغت، کلام، منطق، تاریخ و شعر دارد. شرح نهج البلاغه و [[قصائد سبع علویات]] از جمله آثار او است.{{مدرک}} گفته شده مباحث او در شرح نهج‌البلاغه احاطه‌اش بر ادبیات، کلام، مبانی اخلاق و تاریخ صدر اسلام را نشان می‌دهد.<ref> مهدوی دامغانی، جلوه تاریخ در شرح نهج‌البلاغه، مقدمه، ص۱۱.</ref> همچنین بیشتر ابیات [[قصائد سبع علویات]] او در مدح [[امام علی(ع)]] است.<ref> هاشمی، «بررسی فضایل امام علی(ع) در قصاید علویات سبع ابن ابی‌الحدید»، ص۲۱۹.</ref>
 
ابن ابی‌الحدید در فقه شافعی و در اعتقادات معتزلی بود.{{مدرک}} او آثار مختلفی در بلاغت، کلام، منطق، تاریخ و شعر دارد. شرح نهج البلاغه و [[قصائد سبع علویات]] از جمله آثار او است.{{مدرک}} گفته شده مباحث او در شرح نهج‌البلاغه احاطه‌اش بر ادبیات، کلام، مبانی اخلاق و تاریخ صدر اسلام را نشان می‌دهد.<ref> مهدوی دامغانی، جلوه تاریخ در شرح نهج‌البلاغه، مقدمه، ص۱۱.</ref> همچنین بیشتر ابیات [[قصائد سبع علویات]] او در مدح [[امام علی(ع)]] است.<ref> هاشمی، «بررسی فضایل امام علی(ع) در قصاید علویات سبع ابن ابی‌الحدید»، ص۲۱۹.</ref>

نسخهٔ ‏۱۶ ژانویهٔ ۲۰۲۰، ساعت ۱۳:۲۱

شرح نهج‌البلاغه
شرح نهج البلاغه ابن ابی الحدید.jpg
اطلاعات کتاب
نویسنده: ابن ابی‌الحدید معتزلی
موضوع: شرح نهج‌البلاغه
زبان: عربی

شرح نهج‌البلاغه کتابی به زبان عربی اثر ابن ابی‌الحدید از علمای اهل‌سنت در قرن هفتم که از مهمترین شرح‌های نهج‌البلاغه و دربردارنده مطالب تاریخی است.

مؤلف

نوشتار اصلی: ابن ابی‌الحدید

عبدالحمید بن هبةالله معروف به ابن ابی‌الحدید در سال ۵۸۶ق(۱۱۹۱م)، در مدائن متولد شد.[۱] او تحصیلات اولیه را در زادگاهش گذران سپس به بغداد رفت[۲] و نزد علمای آنجا که بیشتر شافعی‌مذهب بودند، به فراگیری دانش پرداخت.[نیازمند منبع]

ابن ابی‌الحدید در فقه شافعی و در اعتقادات معتزلی بود.[نیازمند منبع] او آثار مختلفی در بلاغت، کلام، منطق، تاریخ و شعر دارد. شرح نهج البلاغه و قصائد سبع علویات از جمله آثار او است.[نیازمند منبع] گفته شده مباحث او در شرح نهج‌البلاغه احاطه‌اش بر ادبیات، کلام، مبانی اخلاق و تاریخ صدر اسلام را نشان می‌دهد.[۳] همچنین بیشتر ابیات قصائد سبع علویات او در مدح امام علی(ع) است.[۴]

تاریخ و انگیزه نگارش

ابن ابی‌الحدید، شرح نهج‌البلاغه را به نام اِبْنِ عَلْقَمی (۵۹۱-۶۵۶ق) وزیر شیعی عباسیان. تألیف کرد، ابن علقمی به پاداش این خدمت، هدایای گران‌قیمتی به او بخشید.[۵] وی چنانکه در پایان کتاب آورده نگارش این شرح به مدت ۴ سال و ۸ ماه طول کشید که با مدت خلافت حضرت علی(ع) برابر است.[۶] او نگارش این اثر را در ۱ رجب ۶۴۴ق برابر با ۱۲ نوامبر ۱۲۴۶م آغاز کرد و در آخر صفر ۶۴۹ق برابر با ۲۳ مه ۱۲۵۱م به پایان رسانید.[۷]

نسخه‌ای از شرح نهج‌البلاغه ابن ابی‌الحدید در کتابخانه آستان قدس رضوی نگهداری می‌شود،[۸] احتمال داده شده این نسخه در زمان حیات نویسنده کتابت شده باشد.[نیازمند منبع] همچنین این اثر در سال‌های ۱۲۷۱، ۱۳۰۲-۱۳۰۴ق در تهران، ۱۳۲۹ق در قاهره و ۱۳۷۸ق در بیروت چاپ شده است.

ویژگی‌ها

برخی از ویژگی‌های شرح ابن ابی‌الحدید عبارتند از:

  • توضیح کلمات دشوار: ابن ابی‌الحدید ابتدا قسمتی از متن نهج‌البلاغه را تحت عنوان «اصل» نقل می‌کند سپس تحت عنوان «شرح» توضیحاتی می‌دهد.[نیازمند منبع] او در ذیل شرح، به توضیح لغات دشوار و شرح متن می‌پردازد.[۹]
  • استقاده از منابع شیعه و سنی: ابن ابی‌الحدید در نگارش شرح نهج‌البلاغه از کتاب‌های تاریخ طبری، سیره ابن هشام، المقالات ابوالقاسم کعبی بلخی، فضایل امیرالمؤمنین علی(ع) از احمد بن حنبل، الجمل هشام بن محمد کاتبی و کتاب النکت از ابراهیم بن سیار نظام استفاده کرده است.[۱۰] او همچنین از آثار علمای شیعه همچون شیخ مفید، سید مرتضی و شیخ طوسی نیز بهره برده است. به عنوان نمونه در ردّ دفاعیات قاضی عبدالجبار از عثمان، بخشی از پاسخ‌های سید مرتضی به قاضی عبدالجبار را آورده است.[۱۱] گفته شده چون ابن ابی‌الحدید مدت‌ها سرپرست کتابخانه‌های بغداد بوده است امکانات بسیاری در اختیار داشته و کتابخانه ده هزار جلدی ابن علقمی هم در اختیار او بوده است از این رو از کتاب هایی استفاده کرده که برخی از آنها مورد استفاده طبری و در اختیار او نبوده است.[۱۲] او به همان اندازه که از آثار تاریخی بزرگان شیعه بهره برده است به آثار تاریخی اهل سنت هم نظر داشته است، او از وقعه صفین نصر بن مزاحم منقری و کتاب صفین ابن دیزیل همدانی استفاده کرده است. آنچنان که در مقابل اقوال قاضی عبدالجبار معتزلی که از کتاب المغنی او نقل کرده است ، اقوال متکلم بزرگ شیعه سید مرتضی (ره ) را هم از کتاب الشافی آورده است و این روش را در مورد اقوال فقهی هم رعایت کرده و آراء شافعی و ابو حنیفه و مفید و طوسی و دیگران را به خواننده کتاب عرضه داشته است و ضمن مطالعه به این موارد که بسیار است بر می خورید و انصاف این است که از یکسو نگریستن پرهیز می کرده و سعی داشته است آراء گوناگون را عرضه دارد.[۱۳]
  • گزارش اوضاع زمانه نویسنده: ابن ابی‌الحدید گزارشی از ابتدای خروج مغول و فتح ماوراءالنهر و خراسان و عراق و دیگر نواحی و هجوم آنان به بغداد آورده است.[۱۴] چرا که او معاصر آنان بوده است.[۱۵]
  • شرح‌حال سید رضی: ابن ابی‌الحدید در مقدمه نسب امام علی(ع) و نسب سید رضی (گردآورنده نهج‌البلاغه) و نیز مختصری از زندگی و شرح‌حال او را آورده است.
  • شرح ابن ابی‌الحدید کامل‌ترین و مفصل‌ترین شرح‌های نهج‌البلاغه دانسته شده است. او این اثر را در ۲۰ جزء تألیف کرد.[۱۶]
  • جامعیت: شرح ابن ابی‌الحدید دائره المعارفی از علوم ادب، کلام ، فقه، اخلاق، تاریخ صدر اسلام، انساب و فرهنگ عامه عرب دانسته شده است.[۱۷] به گفته مهدوی دامغانی هرچند شرح مذکور طلاعات گوناگونی دارد اما سه جنبه ادبی، تاریخی اجتماعی و کلامی آن بر دیگر جنبه‌هایش برتری دارد چرا که تقریبا نیمی از کتاب به مطالبی درباره اوضاع و احوال اجتماعی و امور تاریخی نیمه اول قرن اول قمری اختصاص دارد مباحث تاریخی ضمن شرح خطبه‌ها و نامه‌ها بوده است و در ذیل کلمات قصار کمتر بحث تاریخی شده است.[۱۸] حدود هشت هزار بیت شعر در موضوعات مختلف صرفی و نحوی و لغوی و تاریخی و بیان عقاید و رسوم عامه و اخلاق مورد استشهاد قرار گرفته است.[۱۹]

این کتاب تاریخ اسلامی از زمان پیامبر تا سال ۶۲۳ق ۱۳ سال قبل از سقوط بغداد به دست مغولان را دربردارد.[۲۰]

آرای نویسنده

ابن ابی‌الحدید در مقدمه‌ای که بر شرح نهج‌البلاغه نوشته ٰآرای معتزله را درباره امامت، برتری امام علی(ع)، خوارج و قیام‌کنندگان در مقابل امام علی(ع) در ذکر می‌کند.[۲۱]

  • برتری امام علی(ع) بر خلفای سه‌گانه؛ آراء علمای معتزله درباره برتری امام علی(ع) سه دسته است؛ برخی امام علی(ع) و برخی دیگر ابوبکر را برتر می‌دانند و برخی نیز توقف کرده‌اند. ابن ابی‌الحدید قائل به برتری امام علی(ع) بر خلفای سه‌گانه است و منظورش این است که ثواب وی بیشتر است و هم اینکه صفات پسندیده بیشتری دارد.[۲۲] با این حال معتقد بود که نصی از جانب پیامبر(ص) بر خلافت و امامت حضرت علی(ع) وجود ندارد.[۲۳]
  • نظر امام علی(ع) استوارترین نظر و تدبیرش درست‌ترین تدبیر بود: از نظر این ابی‌الحدید امام علی(ع) هنگام رفتن عمر به جنگ با رومیان و ایرانیان به وی مشورت داد؛ و به عثمان نیز نکاتی گفت که صلاحش در آنها بود و اگر می‌پذیرفت آن اتفاقات برایش نمی‌افتاد.
  • علی(ع) مقید به دین بود و خلاف آن را عمل نمی‌کرد، اما دیگر خلفا طبق مصالحشان عمل می‌کردند خواه مطابق شرع بود یا نبود و کسی که طبق اجتهادش عمل می‌کند و قید و بندی جلودارش نیست، برنامه‌های دنیوی‌اش بهتر سامان می‌یابد.[۲۵]

همچنین ابن ابی‌الحدید به ایرادات کسانی که بر وجود سجع در نهج‌البلاغه خرده گرفته‌اند، پاسخ داده است.[۲۶] او سخن کسانی که گفته‌اند نهج البلاغه یا بخش‌هایی از آن، به نادرستی به امیرالمؤمنین(ع) نسبت داده شده، را نیز رد کرده است.[۲۷] او سخنان علی(ع) را به جسم بسیطی که قسمت‌های گوناگون آن در ماهیت با یکدیگر اختلافی ندارند، و نیز به قرآن کریم که اول، وسط و آخر، و هر سوره و هر آیه آن در مأخذ و شیوه و فن و روش و نظم مانند یکدیگرند، تشبیه کرده است.[نیازمند منبع]

کتاب‌ها

کتاب‌هایی در نقد، تلخیص و ترجمه شرح نهج‌البلاغه ابن ابی‌الحدید نوشته شده است:

ردیه‌ها

علمای شیعه ردیه‌های بر شرح نهج‌البلاغه ابن ابی‌الحدید نوشته‌اند چراکه در این اثر مطالبی ذکر شده که با عقاید شیعه درباره امامت و مسائل تاریخی مربوط به آن سازگار نیست.[۲۸] از جمله: سلاسل الحدید لتقیید ابن ابی‌الحدید، از شیخ یوسف بحرانی (درگذشته ۱۱۸۶ق/۱۷۷۲م)؛[۲۹]، الروح فی النقض ما ابرمه ابین ابی الحدید، از احمد بن طاووس حلی (درگذشته ۶۷۳ق/۱۲۷۴م)، الرّد علی ابن ابی‌الحدید، از علی بن حسن بلادی بحرانی (درگذشته ۱۳۴۰ق/۱۹۲۲م)، سلاسل الحدید فی الرد علی ابن ابی الحدید،شیخ یوسف کوفی و النقد السدید لشرح الخطبة الشقشقیه لابن ابی‌الحدید.[۳۰]

همچنین کتاب «امام علی علیه‌السلام از دیدگاه ابن‌ابی‌الحدید معتزلی» اثر حسین طیبیان برگرفته از شرح نهج البلاغه است.[۳۱]

ترجمه‌ها

شرح نهج‌البلاغه به فارسی ترجمه شده است: ملاشمس الدین بن محمد بن مراد (درگذشته۱۰۱۳ق) و نصرالله بن فتح‌الله دزفولی آن را به فارسی ترجمه کرده‌اند.[۳۲] کتاب‌های «جلوه‌ تاریخ‌ در شرح‌ نهج‌البلاغه‌ ابن‌ابی‌الحدید» با ترجمه‌ و تحشیه‌ محمود مهدوی‌دامغانی‌ در هشت جلد[۳۳] و ترجمه شرح نهج‌البلاغه ابن ابی‌الحدید در ۲۰ جلد اثر غلامرضا لایقی از دیگر ترجمه‌های آن به فارسی است.

تلخیص‌ها

برخی از تلخیص‌های شرح نهج‌البلاغه عبارتند از:

  • العقد النضید المستخرج من شرح ابن ابی الحدید فخرالدین عبدالله المؤید بالله
  • سلطان محمود طبسی نیز آن را تلخیص کرده و شیخ محمدقنبر علی کاظمی کتاب التقاط الدرر المنتخب را از آن استخراج کرده است.[۳۴]

پانویس

  1. ابن کثیر، البدایه و النهایه، ۱۴۰۷ق، ج۱۳، ص۱۹۹
  2. مهدوی دامغانی، جلوه تاریخ در شرح نهج‌البلاغه، ص۴.
  3. مهدوی دامغانی، جلوه تاریخ در شرح نهج‌البلاغه، مقدمه، ص۱۱.
  4. هاشمی، «بررسی فضایل امام علی(ع) در قصاید علویات سبع ابن ابی‌الحدید»، ص۲۱۹.
  5. هندوشاه، تجارب السلف در تواریخ خلفا و وزای ایشان، ۱۳۵۷ش، ص۳۴۹.
  6. ابن ابی‌الحدید، شرح نهج‌البلاغه، ج۲۰، ص۳۴۹.
  7. ابن ابی‌الحدید، شرح نهج‌البلاغه، ج۲۰، ص۳۴۹.
  8. آستان، ج۵، ۱۱۲-۱۱۳
  9. مصادر نهج البلاغه، ج۱، ص۲۱۵.
  10. زریاب خویی، ص۶۹-۷۰.
  11. سبحانی‌نیا،«شرح نهج‌البلاغه ابن ابی‌الحدید»، ص۵۹.
  12. مهدوی دامغانی، ص۱۵-۱۶.
  13. مهدوی دامغانی، ص۱۶.
  14. ابن ابی‌الحدید، ج۸، ص۲۱۹-۲۴۳.
  15. مصادر نهج البلاغه، ج۱، ص۲۱۴.
  16. ابن کثیر، البدایه و النهایه، ۱۴۰۷ق، ج۱۳، ص۱۹۹
  17. مهدوی دامغانی، ص۱۹-۲۰.
  18. مهدوی دامغانی، ص۱۵.
  19. مهدوی دامغانی، ص۲۰.
  20. مصادر نهج البلاغه، ج۱، ص۲۱۴.
  21. ابن ابی‌الحدید، ج۱، ص۶.
  22. ابن ابی‌الحدید، ج۱، ص۷-۹.
  23. ابن ابی‌الحدید، شرح نهج‌البلاغه، ج۲، ص۵۹
  24. ابن ابی‌الحدید، ج۱، ص۹.
  25. ابن ابی‌الحدید، ج۱، ص۲۸.
  26. ابن ابی‌الحدید، شرح نهج‌البلاغه، ج۱، ص۱۲۶-۱۳۰.
  27. ابن ابی‌الحدید، شرح نهج‌البلاغه، ج۱۰، ص۱۲۸و۱۲۹.
  28. برای نمونه نگاه کنید به: ابن ابی‌الحدید، شرح نهج‌البلاغه، ج۲، ص۵۹
  29. آقابزرگ تهرانی، الذریعه، ۱۴۰۸ق، ج۱۲، ص۲۱۰.
  30. مصادر نهج البلاغه، ج۱، ص۱۸-۲۱۹.
  31. سایت سازمان اسناد و کتابخانه ملی ج. ا. ایران.
  32. مصادر نهج البلاغه، ج۱، ص۲۱۹.
  33. سایت سازمان اسناد و کتابخانه ملی ج. ا. ایران.
  34. مصادر نهج البلاغه، ج۱، ص۲۱۹.

منابع

  • ابن کثیر دمشقی، اسماعیل بن عمر، البدایه و النهایه، بیروت، دارالفکر، ۱۴۰۷ق./۱۹۸۶م.
  • ابن ابی‌الحدید، عبدالحمید، شرح نهج البلاغة، به کوشش محمدابوالفضل ابراهیم، قاهره، ۱۳۷۸-۱۳۸۴ق/۱۹۵۹-۱۹۶۴م.
  • آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن، الذریعه الی تصانیف الشیعه، قم و تهران، اسماعیلیان و کتابخانه اسلامیه، ۱۴۰۸ق.
  • استادی، رضا، کتابنامه نهج البلاغه، تهران، بنیاد نهج البلاغه.
  • خطیب، عبدالزهراء حسینی، مصادر نهج البلاغة و اسانیده، بیروت، ۱۳۹۵ق.
  • زریاب خویی، عباس، بزم آورد، تهران، ۱۳۶۷ش.
  • سبحانی‌نیا، محمدتقی، «شرح نهج‌البلاغه ابن ابی‌الحدید»، دوفصلنامه حدیث اندیشه، شماره ۶، پاییز و زمستان ۱۳۸۷ش.
  • عزّاوی، عباس، تاریخ الادب العربی فی العراق، ۱۳۸۱ق/ ۱۹۶۱م.
  • فکرت، محمد آصف، ابن ابی‌الحدید، در دائرة المعارف بزرگ اسلامی، ج۲، تهران، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی.
  • مهدوی دامغانی، محمود، جلوه تاریخ در شرح نهج البلاغه، تهران، نشر نی، ۱۳۷۵ ش.
  • هاشمی، سیدمحسن، «بررسی فضایل امام علی (ع) در قصاید علویات سبع ابن ابی‌الحدید»، مطالعات نقد ادبی، شماره۲۰، پاییز ۱۳۸۹.
  • هندوشاه بن سنجر، تجارب السلف، به کوشش عباس اقبال آشتیانی، تهران، ۱۳۵۷ش.