البرهان فی تفسیر القرآن (کتاب): تفاوت بین نسخه‌ها

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو
جز (ساختار و سبک تالیف)
جز
سطر ۱۹: سطر ۱۹:
  
 
علامه بحرانی در ۱۶ باب‌ مقدمه مسائل‌ قرآنى‌ و ديدگاه‌هاي‌ تفسيري‌ خود را بيان‌ مى‌كند و فضاي‌ حاكم‌ بر اين‌ ابواب‌ و مقدمات‌ بيان‌ اختصاص‌ تفسير به‌ [[ائمه اطهار]] (ع‌) است‌ و صريحاً در باب‌ ششم‌ ديگران‌ را از دست‌ زدن‌ به‌ [[تفسیر]] نهى‌ مى‌كند. هرچند تعبير او از تفسير در اينجا به‌ [[تفسیر|تأويل‌]] بسيار نزديك‌ شده‌ است‌. در باب‌ پانزدهم‌ به‌ بيان‌ همبستگى‌ [[اهل بیت(ع)|عترت‌]] و [[قرآن‌]] و تأكيد بر اينكه‌ باطن‌ و علم‌ قرآن‌ نزد ائمه‌(ع‌) است‌، مى‌پردازد. باب‌ آخر مقدمه‌، يعنى‌ باب‌ شانزدهم‌ معرفى‌ منابع‌ وي‌ و ارائه برخى‌ اصطلاحات‌ رايج‌ تفسيري‌ است‌؛ بى‌ آنكه‌ تعريفى‌ از هيچ‌ يك‌ از اين‌ اصطلاحات‌ از قبيل‌ [[ناسخ‌ و منسوخ‌]]، [[محكم‌ و متشابه‌]]، عام‌ و خاص‌، و تقديم‌ و تأخير ارائه‌ دهد و بدين‌گونه‌، زمينه‌ را براي‌ وارد شدن‌ در تفسير آيات‌ و بيان‌ احاديثى‌ در ذيل‌ آيه‌، يا آيات‌ منتخب‌ هموار مى‌سازد. حسى‌ كه‌ به‌ فضاي‌ تفسير البرهان‌ غلبه‌ دارد، حاكى‌ از دفاعى‌ كلامى‌ براي‌ اثبات‌ حقانيت‌ و معرفى‌ فضايل‌ [[اهل بیت]] (ع‌) است‌.
 
علامه بحرانی در ۱۶ باب‌ مقدمه مسائل‌ قرآنى‌ و ديدگاه‌هاي‌ تفسيري‌ خود را بيان‌ مى‌كند و فضاي‌ حاكم‌ بر اين‌ ابواب‌ و مقدمات‌ بيان‌ اختصاص‌ تفسير به‌ [[ائمه اطهار]] (ع‌) است‌ و صريحاً در باب‌ ششم‌ ديگران‌ را از دست‌ زدن‌ به‌ [[تفسیر]] نهى‌ مى‌كند. هرچند تعبير او از تفسير در اينجا به‌ [[تفسیر|تأويل‌]] بسيار نزديك‌ شده‌ است‌. در باب‌ پانزدهم‌ به‌ بيان‌ همبستگى‌ [[اهل بیت(ع)|عترت‌]] و [[قرآن‌]] و تأكيد بر اينكه‌ باطن‌ و علم‌ قرآن‌ نزد ائمه‌(ع‌) است‌، مى‌پردازد. باب‌ آخر مقدمه‌، يعنى‌ باب‌ شانزدهم‌ معرفى‌ منابع‌ وي‌ و ارائه برخى‌ اصطلاحات‌ رايج‌ تفسيري‌ است‌؛ بى‌ آنكه‌ تعريفى‌ از هيچ‌ يك‌ از اين‌ اصطلاحات‌ از قبيل‌ [[ناسخ‌ و منسوخ‌]]، [[محكم‌ و متشابه‌]]، عام‌ و خاص‌، و تقديم‌ و تأخير ارائه‌ دهد و بدين‌گونه‌، زمينه‌ را براي‌ وارد شدن‌ در تفسير آيات‌ و بيان‌ احاديثى‌ در ذيل‌ آيه‌، يا آيات‌ منتخب‌ هموار مى‌سازد. حسى‌ كه‌ به‌ فضاي‌ تفسير البرهان‌ غلبه‌ دارد، حاكى‌ از دفاعى‌ كلامى‌ براي‌ اثبات‌ حقانيت‌ و معرفى‌ فضايل‌ [[اهل بیت]] (ع‌) است‌.
{{تفسیر}}
 
  
 
==منابع تفسیر==
 
==منابع تفسیر==
 
منابع روایی مولف در این تفسیر عبارتند از:
 
منابع روایی مولف در این تفسیر عبارتند از:
{{ستون-شروع}}
+
{{ستون-شروع|2}}
{{col-begin}}
+
*[[تفسیر قمی]].
{{راست‌چین}}
+
*[[تفسیر عیاشی]].
[[تفسیر قمی]].
+
*[[بصائر الدرجات (کتاب)|بصائرالدرجات]]؛ [[محمد بن حسن صفار]].
 
+
*[[الکافی]]؛ [[کلینی]].
[[تفسیر عیاشی]].
+
*[[قرب الاسناد|قرب الإسناد]]؛ [[عبدالله بن جعفر حمیری]].
 
+
*[[الارشاد فی معرفة حجج الله علی العباد (کتاب)|الإرشاد]]؛  
[[بصائر الدرجات (کتاب)|بصائرالدرجات]]؛ [[محمد بن حسن صفار]].
+
*[[امالی مفید|الأمالی]]؛ [[الاختصاص |الإختصاص]]؛ [[شیخ مفید |شیخ مفید]].
 
+
*[[کتاب الزهد]]؛ [[حسین بن سعید اهوازی]].
[[الکافی]]؛ [[کلینی]].
+
*[[کتاب سلیم بن قیس هلالی]].
 
+
*[[کتاب ابن شاذان]].
[[قرب الاسناد|قرب الإسناد]]؛ [[عبدالله بن جعفر حمیری]].
+
*کتاب پرسش‌های [[علی بن جعفر]] از امام [[موسی بن جعفر]] (ع).
 
+
*[[من لا یحضره الفقیه]]؛  
[[الارشاد فی معرفة حجج الله علی العباد (کتاب)|الإرشاد]]؛ [[امالی مفید|الأمالی]]؛ [[الاختصاص |الإختصاص]]؛ [[شیخ مفید |شیخ مفید]].
+
*[[کمال الدین و تمام النعمة]]؛  
 
+
*[[معانی الاخبار|معانی الأخبار]]؛  
[[کتاب الزهد]]؛ [[حسین بن سعید اهوازی]].
+
*[[علل الشرایع|علل الشرائع]]؛  
 
+
*[[بشارات الشیعة]]؛  
[[کتاب سلیم بن قیس هلالی]].
+
*[[صفات الشیعة]]؛  
 
+
*[[التوحید (کتاب)|التوحید]]؛  
[[کتاب ابن شاذان]].
+
*[[عیون اخبار الرضا (ع) (کتاب)|عیون أخبار الرضا]]؛  
 
+
*[[الخصال (کتاب)|الخصال]]؛  
کتاب پرسش‌های [[علی بن جعفر]] از امام [[موسی بن جعفر]] (ع).
+
*[[ثواب الاعمال و عقاب الاعمال]].
 
+
*[[تهذیب شیخ طوسی|التهذیب]]؛ [[الإستبصار]]؛ [[الامالی (شیخ طوسی)|الأمالی]]؛ [[شیخ طوسی]].
[[من لا یحضره الفقیه]]؛ [[کمال الدین و تمام النعمة]]؛ [[معانی الاخبار|معانی الأخبار]]؛ [[علل الشرایع|علل الشرائع]]؛ [[بشارات الشیعة]]؛ [[صفات الشیعة]]؛ [[التوحید (کتاب)|التوحید]]؛ [[عیون اخبار الرضا (ع) (کتاب)|عیون أخبار الرضا]]؛ [[الخصال (کتاب)|الخصال]]؛ [[ثواب الاعمال و عقاب الاعمال]]؛ [[شیخ صدوق]].
+
*[[خصائص الأئمة]]؛ [[المناقب الفاخرة فی العترة الطاهرة]]؛ [[سید رضی]].
 
+
*[[المحاسن]]؛ [[احمد بن محمد بن خالد برقی]].
[[تهذیب شیخ طوسی|التهذیب]]؛ [[الإستبصار]]؛ [[الامالی (شیخ طوسی)|الأمالی]]؛ [[شیخ طوسی]].
+
*[[تفسیر مجمع البیان]]، [[تفسیر جوامع الجامع]]؛ [[فضل بن حسن طبرسی|طبرسی]]
 
+
*[[مصباح الشریعة |مصباح الشریعة]]؛ روایات این کتاب را به حضرت امام [[جعفر صادق]] (ع) منسوب می‌کنند.
[[خصائص الأئمة]]؛ [[المناقب الفاخرة فی العترة الطاهرة]]؛ [[سید رضی]].
+
*[[منهاج الحق و الیقین]]؛ [[ولی بن نعمة الله حسینی رضوی حائری]].
 
+
*[[تأویل الآیات الباهرة فی العترة الطاهرة]]، [[شیخ شرف الدین نجفی]].
[[المحاسن]]؛ [[احمد بن محمد بن خالد برقی]].
+
*[[ما أنزل من القرآن فی أهل البیت]]؛ [[شیخ محمد بن عباس بن مروان بن ماهیار]] مشهور به ابن جُحام.
 
+
*[[تحفة الإخوان]]. [[الطرائف]]؛ [[سید بن طاووس|سید ابن طاوس]].
[[تفسیر مجمع البیان]]، [[تفسیر جوامع الجامع]]؛ [[فضل بن حسن طبرسی|طبرسی]]
+
*[[ربیع الأبرار]]؛  
 
+
*[[الکشاف فی تفسیر القرآن]]؛ [[زمخشری]].
[[مصباح الشریعة |مصباح الشریعة]]؛ روایات این کتاب را به حضرت امام [[جعفر صادق]] (ع) منسوب می‌کنند.
+
*[[مناقب آل ابی طالب (کتاب)|المناقب]]؛ [[ابن شهر آشوب|محمد بن علی بن شهر آشوب]]،
 
+
*[[مجموعه ورام]]؛ [[شیخ أبی الحسین ورام]].
[[منهاج الحق و الیقین]]؛ [[ولی بن نعمة الله حسینی رضوی حائری]].
+
*[[الاحتجاج علی اهل اللجاج (کتاب)|الإحتجاج]]؛ شیخ [[احمد بن علی بن أبی طالب طبرسی]].
 
+
*[[کامل الزیارات]]؛ [[جعفر بن محمد قولویه قمی|جعفر بن محمد بن قولویه]].
[[تأویل الآیات الباهرة فی العترة الطاهرة]]، [[شیخ شرف الدین نجفی]].
+
*[[مشارق انوار الیقین]]؛ [[شیخ رجب برسی]].
 
 
[[ما أنزل من القرآن فی أهل البیت]]؛ [[شیخ محمد بن عباس بن مروان بن ماهیار]] مشهور به ابن جُحام.
 
 
 
[[تحفة الإخوان]]. [[الطرائف]]؛ [[سید بن طاووس|سید ابن طاوس]].
 
 
 
[[ربیع الأبرار]]؛ [[الکشاف فی تفسیر القرآن]]؛ [[زمخشری]].
 
 
 
[[مناقب آل ابی طالب (کتاب)|المناقب]]؛ [[ابن شهر آشوب|محمد بن علی بن شهر آشوب]]،
 
 
 
[[مجموعه ورام]]؛ [[شیخ أبی الحسین ورام]].
 
 
 
[[الاحتجاج علی اهل اللجاج (کتاب)|الإحتجاج]]؛ شیخ [[احمد بن علی بن أبی طالب طبرسی]].
 
 
 
[[کامل الزیارات]]؛ [[جعفر بن محمد قولویه قمی|جعفر بن محمد بن قولویه]].
 
 
 
[[مشارق انوار الیقین]]؛ [[شیخ رجب برسی]].
 
  
 
و همچنین منابع دیگری که در جای جای البرهان به مناسبت نامشان آمده است.<ref>البرهان، ج 1، ص 70 - 73.</ref>
 
و همچنین منابع دیگری که در جای جای البرهان به مناسبت نامشان آمده است.<ref>البرهان، ج 1، ص 70 - 73.</ref>
{{col-end}}
 
 
{{پایان}}
 
{{پایان}}
  

نسخهٔ ‏۳ مهٔ ۲۰۱۵، ساعت ۱۰:۵۲

البرهان فی تفسیر القرآن

البرهان‌ فى‌ تفسير القرآن‌، از مهم‌ترين‌ تفاسير شیعی و روایی قرآن کریم تألیف سید هاشم بحرانی. نویسنده در این تفسیر به تناسب آیات قرآن کریم، به موضوعات‌ علوم‌ شرعى‌، قصص‌، احادیث نبوي‌ و فضايل‌ اهل بیت(ع) اشاره کرده است‌. بحرانی اخباری است و تفسیر وی با رویکردی اخباری‌گرایانه نوشته شده است و مفسران و پژوهشگران اشکالات و انتقاداتی بر برخی مطالب آن وارد کرده‌اند.
این تفسیر فقط روایات تفسیریِ آیات قرآنی را گرد آورده و مؤلف از تحلیل، ارزیابی و اجتهاد درباره معانی آیات ـ که در تفاسیری مانند التبیان دیده می‌شود ـ پرهیز کرده است.

مولف و انگیزه تالیف

نوشتار اصلی: سید هاشم بحرانی

سید هاشم بحرانی مشهور به علامه بحرانی از فقها، محدثین و مفسرین شیعه در قرن یازدهم و اوایل قرن دوازدهم قمری است.

وی در مقدمه کتابش، انگیزه خود از نگارش این تفسیر را ارائه منبعی برای فهم تفاسیر اهل بیت از آیات قرآنی و اسرار قرآن کریم و ضرورت آشنایی با نظرات ایشان برای فهم این کتاب آسمانی معرفی کرده است.[۱]

ساختار و سبک تالیف

علم تفسیر
تفسیرهای مهم

شیعی:

سنی:

گرایش‌های تفسیری
روش‌های تفسیری
شیوه‌های نگارش تفسیر
اصطلاحات علم تفسیر

علامه بحرانی، در تفسیر البرهان بسیاری از احادیث رسیده از اهل بیت (ع) در تفسیر قرآن را جمع نموده‌است.[۲] مؤلف در مقدمه خود می‌نویسد:

کتاب البرهان، شما را بر بسیاری از اسرار علوم قرآن آگاه می‌سازد. برخی مسائل علوم شرعی، قصص و اخبار انبیاء (ع) و فضائل اهل بیت امامت (ع) را برای شما، روشن می‌گرداند ... من روایات را از کتب معتبر، قابل اعتماد و مورد رجوعی، انتخاب کردم که مؤلفین آنها از مشایخ معتبر و علمای منتجب هستند. اغلب روایات را از طریق امامیه نقل کرده‌ام، ولی در آنجایی که روایات اهل سنت موافق روایات اهل بیت (ع)، یا در بیان فضائل اهل بیت (ع) هستند، از آنها نیز نقل نموده‌ام. از ابن عباس نیز مقدار کمی در تفسیر آیات، نقل کرده‌ام، زیرا او شاگرد حضرت علی (ع) بوده‌است.[۳]

شیوه وی در این کتاب چنین است که ابتدا به نام سوره و محل نزول، فضیلت سوره و تعداد آیات، اشاره می‌کند، آنگاه آیاتی را که دارای روایت تفسیری‌اند، ذکر کرده، روایات مربوط به هر آیه قرآنی را به دنبال آن نقل می‌نماید.[۴]

علامه بحرانى‌ در البرهان‌، تنها به‌ ذكر روايات‌ و اخبار بسنده‌ كرده‌، و سلسله‌ اسناد احاديث‌ ضبط شده‌ و احاديث‌ اهل‌ سنت‌ را به‌ صورت‌ جداگانه‌ در پايان‌ هر بخش‌ آورده‌ است‌. او كتاب‌ تفسير خود را بيان‌ تأويل‌ آيات‌ مى‌داند.[۵]و منظور وي‌ از تأويل‌ دقيقاً احاديث‌ نقل‌ شده‌ از امامان‌ معصوم‌ (ع‌) و ذكر فضايل‌ آنان‌ است‌. وي‌ در خلال‌ تفسير خود توضيحى‌ بر مطالب‌ جمع‌آوري‌ شده‌، نيفزوده‌ است‌، اما در مقدمه مفصلى‌ كه‌ پيش‌ از تفسير آورده‌، ديدگاه‌ها و تحليل‌ خود از تفسير و مبانى‌ آن‌ را وصف‌ كرده‌ است‌.[۶] مقدمه ديگري‌ نيز بر كتاب‌ او توسط ابوالحسن‌ شريف‌ عاملى‌ اصفهانى‌ (د ۱۱۳۸ق‌ يا ۱۱۴۰ق‌) با عنوان‌ مرآة الانوار و مشكاة الاسرار نگارش‌ يافته‌ است‌.

علامه بحرانی در ۱۶ باب‌ مقدمه مسائل‌ قرآنى‌ و ديدگاه‌هاي‌ تفسيري‌ خود را بيان‌ مى‌كند و فضاي‌ حاكم‌ بر اين‌ ابواب‌ و مقدمات‌ بيان‌ اختصاص‌ تفسير به‌ ائمه اطهار (ع‌) است‌ و صريحاً در باب‌ ششم‌ ديگران‌ را از دست‌ زدن‌ به‌ تفسیر نهى‌ مى‌كند. هرچند تعبير او از تفسير در اينجا به‌ تأويل‌ بسيار نزديك‌ شده‌ است‌. در باب‌ پانزدهم‌ به‌ بيان‌ همبستگى‌ عترت‌ و قرآن‌ و تأكيد بر اينكه‌ باطن‌ و علم‌ قرآن‌ نزد ائمه‌(ع‌) است‌، مى‌پردازد. باب‌ آخر مقدمه‌، يعنى‌ باب‌ شانزدهم‌ معرفى‌ منابع‌ وي‌ و ارائه برخى‌ اصطلاحات‌ رايج‌ تفسيري‌ است‌؛ بى‌ آنكه‌ تعريفى‌ از هيچ‌ يك‌ از اين‌ اصطلاحات‌ از قبيل‌ ناسخ‌ و منسوخ‌، محكم‌ و متشابه‌، عام‌ و خاص‌، و تقديم‌ و تأخير ارائه‌ دهد و بدين‌گونه‌، زمينه‌ را براي‌ وارد شدن‌ در تفسير آيات‌ و بيان‌ احاديثى‌ در ذيل‌ آيه‌، يا آيات‌ منتخب‌ هموار مى‌سازد. حسى‌ كه‌ به‌ فضاي‌ تفسير البرهان‌ غلبه‌ دارد، حاكى‌ از دفاعى‌ كلامى‌ براي‌ اثبات‌ حقانيت‌ و معرفى‌ فضايل‌ اهل بیت (ع‌) است‌.

منابع تفسیر

منابع روایی مولف در این تفسیر عبارتند از:

و همچنین منابع دیگری که در جای جای البرهان به مناسبت نامشان آمده است.[۷]

نقدها

محمد مهدی آصفی می‌نویسد:

با وجود تلاش علمی فراوان در تفسیر البرهان، این کتاب بخشی از روایات ضعیفه در غلو و تحریف را در بر دارد. به نظر می‌رسد که، مصنف محترم اقدام به تصفیه و جداسازی احادیث ضعیف ننموده‌است، با اینکه اهتمام نموده، ولی اقدام او کافی نبوده‌است. ایشان از مصادری که متهم به وضع و ضعف هستند، استفاده نموده‌است، و نیز روایاتی نقل نموده که، از حیث سند، ضعیف و از حیث متن، مضطرب می‌باشند، بنابراین می‌توان گفت: البرهان یک تلاش علمی مفیدی است، که راه را برای محققین آشنا به نصوص، عارف به ضعف و اضطراب روایات و توانا در استخراج صحیح از سقیم، هموار کرده‌است. وجود روایات ضعیف و مضطرب از اهمیت کار سید بحرانی نمی‌کاهد، همانگونه که بحار الانوار مرحوم مجلسی، دارای روایات ضعیف و مضطرب می‌باشد، امّا وجود آنها از اعتبار و عظمت تلاش مجلسی و خدمتی که به کتابخانه تشیع نمود، نمی‌کاهد. منتهی، جمع آوری و تنظیم، مرحله اول کار است، مرحله دوم، تنقیح و تصفیه آثار تفسیری مرویه از اهل بیت و جداسازی صحیح از غیر آن و مرحله سوم، استخراج و استنباط اصول و خطوط کلی شیوه تفسیری اهل بیت می‌باشد. بدون تکمیل هر سه مرحله، نمی‌توان از روایات تفسیری اهل بیت بهره فراوانی برد.[۸]

آیت الله معرفت در التفسیر و المفسرون می‌نویسد:

سید هاشم بحرانی از محدثین فاضل و متتبعین روایات و گردآورندگان اخبار محسوب می‌شود. ایشان در این گردآوری هیچگونه اظهار نظری در جرح، تعدیل، تأویل روایات مخالف عقل و نقل صریح یا جمع منطقی روایات مخالف و معارض، نمی‌نماید.[۹]

سید محمد علی ایازی می‌نویسد:

مؤلف از جمله اخباریان است که تفسیر را فقط با روایات واصله از اهل بیت (ع) جایز می‌دانند، تفسیر از طریق تدبر و اجتهاد و ذوق را منع، و تفسیر به روایاتی غیر از روایات منقول خودشان را نهی کرده‌اند.[۱۰]

نسخه ها

چاپ سنگی و حروفی

تفسیر البرهان غیر از چاپ‌های سنگی قدیم، در شکل جدید چند بار طبع گردیده‌است. از جمله:

  1. چاپ حروفی در ۵ جلد (یک جلد مقدمه و ۴ جلد تفسیر) توسط مؤسسه اسماعیلیان قم؛
  2. مؤسسه الوفا بیروت در ۴ جلد؛
  3. کتابفروشی اسلامیه تهران در ۵ جلد؛
  4. مؤسسه الرسالة بیروت در سال ۱۴۰۳ق؛
  5. چاپ جدیدی در پنج جلد به قطع رحلی توسط مرکز چاپ و نشر مؤسسه بعثت تهران با تحقیق گروه بحث‌های اسلامی این مؤسسه و مقدمه شیخ محمد مهدی آصفی، صورت گرفته‌است.

نسخه‌های خطی

  1. نسخه‌ای در کتابخانه وزیری یزد به شماره (۵۹۹۸)
  2. نسخه‌ای در کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران به شماره (۸۴۴)
  3. نسخه‌ای در دارالکتب قاهره شماره (۱۹۱۰۹ ب)
  4. نسخه‌ای در کتابخانه فیضیه قم (۳۹- ۴۰- ۱۶ تفسیر)
  5. نسخه‌ای در کتابخانه عمومی آیت‌الله حکیم، عراق شماره (۶۹۰)
  6. نسخه‌ای در کتابخانه دانشکده ادبیات دانشگاه تهران به شماره (۴۵۷)
  7. نسخه‌ای در کتابخانه دانشکده الهیات دانشگاه تهران شماره ۲۰ ب و ۲۵ ب
  8. نسخه‌ای در کتابخانه آستان قدس رضوی مشهد شماره ۸۳- ۹۱
  9. نسخه کتابخانه مدرسه عالی شهید مطهری تهران (۲۰۵۷).

پانویس

  1. بحرانى‌، هاشم‌، البرهان‌ فى‌ تفسير القرآن‌، ج۱، ص۴
  2. آقا بزرگ تهرانی، الذریعة، ج۳، ص۹۳
  3. بحرانى‌، هاشم‌، البرهان‌ فى‌ تفسير القرآن‌، ج۱، ص۴
  4. خرمشاهی، دانشنامه قرآن و قرآن پژوهی. ص۴۷۵
  5. بحرانى‌، هاشم‌، البرهان‌ فى‌ تفسير القرآن‌، ج۱، ص۴
  6. بحرانى‌، هاشم‌، البرهان‌ فى‌ تفسير القرآن‌، ج۱، ص۲-۵
  7. البرهان، ج 1، ص 70 - 73.
  8. بحرانی، سیدهاشم، البرهان فی تفسیر القرآن، مقدمه شیخ محمد مهدی آصفی.
  9. معرفت، محمدهادی، التفسیر و المفسرون، ص۳۳۰-۳۳۱
  10. ایازی،سید محمد علی. المفسرون حیاتهم و منهجهم. ص۲۰۱

منابع

  • آقابزرگ طهرانی، محمد محسن، الذریعة الی تصانیف الشیعة، چاپ علی نقی منزوی و احمد منزوی، بیروت ۱۴۰۳.
  • ایازی،سید محمد علی. المفسرون حیاتهم و منهجهم. تهران، انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۴۱۴ق.
  • بحرانی، سیدهاشم، البرهان فی تفسیر القرآن، چاپ محمودبن جعفر موسوی زرندی، تهران ۱۳۳۴ش.
  • بحرانی، سیدهاشم، البرهان فی تفسیر القرآن، تهران، بعثت.
  • خرمشاهي، بهاءالدين، دانشنامه قرآن و قرآن پژوهی. تهران، دوستان ، ناهيد ، ۱۳۷۷ش.
  • معرفت، محمدهادی، التفسیر و المفسرون، مشهد، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، ۱۴۱۸ق.

پیوند به بیرون