مقاله قابل قبول
رده ناقص
بدون ناوبری
عدم رعایت شیوه‌نامه ارجاع
کپی‌کاری از منابع خوب
شناسه ارزیابی نشده
نیازمند خلاصه‌سازی

استخاره: تفاوت بین نسخه‌ها

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو
جز (مفهوم‌شناسی: تمیزکاری)
جز (تمیزکاری)
(۲ نسخهٔ میانیِ همین کاربر نمایش داده نشده است)
سطر ۳: سطر ۳:
  
 
==مفهوم‌شناسی==
 
==مفهوم‌شناسی==
استخاره‌ واگذاردن‌ انتخاب‌ کاری‌ به خداوند است که‌ انسان‌ در انجام‌ آن‌ تردید دارد و خیر و شر آن را حتی با مشورت با دیگران نمی‌تواند تشخیص دهد.<ref>دایرة المعارف قرآن کریم، ج ۳، ذیل مدخل استخاره </ref> در برخی روایات از استخاره با تعبیر مشاوره با خداوند یاد شده‌ است‌.<ref> برقی‌، المحاسن، ص۵۹۸؛ ابن‌ بابویه‌، من لایحضره الفقیه، ج۱، ص۵۶۲ </ref>
+
استخاره‌ واگذاردن‌ انتخاب‌ کاری‌ به خداوند است که‌ انسان‌ در انجام‌ آن‌ تردید دارد و خیر و شر آن را حتی با مشورت با دیگران نمی‌تواند تشخیص دهد.<ref>دایرة المعارف قرآن کریم، ج۳، ذیل مدخل استخاره.</ref>  
  
همچنین استخاره به معنای درخواست خیر در کاری دانسته شده که انسان از عواقب آن آگاهی ندارد و از خداوند می‌خواهد تا نتیجه خیر بر کارش مترتب کند.{{مدرک}} استخاره به این معنا در احادیث نیز به کار رفته است.<ref> برای نمونه نگاه کنید به:‌ طوسی‌، امالی‌، ج۱، ص۱۳۵.</ref> به عنوان نمونه امام سجاد در [[دعای سی و سوم صحیفه سجادیه|دعای ۳۳ صحیفه سجادیه]]، با تعبیر « أَسْتَخِیرُک» از خداوند خواسته که خیر را برایش برگزیند.{{مدرک}} 
+
همچنین استخاره به معنای درخواست خیر در کاری دانسته شده که انسان از عواقب آن آگاهی ندارد و از خداوند می‌خواهد تا نتیجه خیر بر آن مترتب کند.{{مدرک}} استخاره به این معنا در احادیث به کار رفته<ref> برای نمونه:‌ طوسی‌، الامالی‌، ۱۴۱۴ق، ج۱، ص۱۳۵.</ref> و از آن تعبیر به مشاوره با خدا نیز شده‌ است‌.<ref>صدوق، من لایحضره الفقیه، ۱۴۱۳ق، ج۱، ص۵۶۲.</ref> به عنوان نمونه امام سجاد در [[دعای سی و سوم صحیفه سجادیه|دعای ۳۳ صحیفه سجادیه]]، با تعبیر « أَسْتَخِیرُک» از خداوند خواسته که خیر را برایش برگزیند.<ref>صحیفه سجادیه، ۱۳۷۶ش، ص۱۵۴.</ref>
  
استخاره در لغت‌ نیز به معنای طلب خیر<ref> ابن‌منظور، لسان العرب،‌ ذیل‌ خیر </ref> و به گفته [[ابن ادریس حلی]] به‌ معنای‌ دعا<ref>ابن ادریس، السرائر، ج۱، ص۳۱۴</ref> است‌.
+
استخاره در لغت‌ نیز به معنای طلب خیر<ref> ابن اثیر، النهایة، مؤسسه مطبوعاتی اسماعیلیان، ج۲، ص۹۱(ذیل واژه خیر).</ref> و به گفته [[ابن ادریس حلی]] به‌ معنای‌ دعا<ref>ابن ادریس، السرائر، ۱۴۱۰ق‌، ج۱، ص۳۱۴.</ref> است‌.
  
 
==روش‌ها==
 
==روش‌ها==
در برخی‌ منابع‌ به‌ روش‌های‌ خاصی‌ اشاره‌ شده‌ است‌:
+
در برخی‌ منابع‌ روش‌های‌ خاصی‌ برای استخاره بیان شده‌ است‌، از جمله آنها استخاره
  
=== استخاره با نماز===
+
=== استخاره با نماز و دعا===
{{اصلی|نماز استخاره}}
+
به گفته ابن ادریس حلی روایات زیادی وجود دارد مبنی بر اینکه هر زمانی که انسان خواست کاری را انجام دهد، مستحب است دو رکعت‌ نماز به جای آورد، پس از نماز به سجده برود و صد مرتبه « أستخير اللّٰه في جميع أموري خيرة في عافي» را تکرار کند، سپس هر چه را که خدا به قلبش راه داد همان را انجام دهد.<ref>ابن ادریس، السرائر، ۱۴۱۰ق‌، ج۱، ص۳۱۴.</ref> در کتاب الکافی روایات مذکور ذیل عنوان «صلاة الاستخاره» آمده است بر پایه روایتی پس از نماز تحمید و ثنای خدا را به جای آورد و [[صلوات]] بفرستد و این دعا را بخواند «اللهم إن كان هذا الأمر خيرا لي في ديني و دنياي فيسره لي و اقدره و إن كان غير ذلك فاصرفه عني» در رکعت اول پس از سوره حمد، [[سوره کافرون]] و در رکعت‌ دوم‌ [[سوره اخلاص]] خوانده‌ شود.<ref>کلینی‌، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۳، ص۴۷۲.</ref> هرچند در روایت دیگری قرائت‌ سوره‌های‌ حشر و رحمن‌ در رکعت‌ نخست‌ و سوره‌های‌ [[معوذتین]] و اخلاص‌ در رکعت‌ دوم‌ و خواندن دعای دیگری پس از نماز توصیه شده است{{یادداشت| اللهم إن كان كذا و كذا خيرا لي في ديني و دنياي و عاجل أمري و آجله فصل على محمد و آله و يسره لي على أحسن الوجوه و أجملها اللهم و إن كان كذا و كذا شرا لي في ديني و دنياي و آخرتي و عاجل أمري و آجله فصل على محمد و آله و اصرفه عني رب صل على محمد و آله و اعزم لي على رشدي و إن كرهت «2» ذلك أو أبته نفسي‏}}.<ref> کلینی‌، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۳، ص۴۷۰.</ref> در منابع اهل سنت حدیثی به نقل از [[جابر بن عبدالله انصاری|جابر]] به‌ چگونگی‌ نماز استخاره‌ پرداخته‌ است‌. در این‌ حدیث‌، دعایی نیز پس از این‌ نماز آمده‌ است‌.<ref> احمد بن‌ حنبل‌، ج۳، ص۳۴۴؛ بخاری‌، صحیح، ج۷، ص۱۶۲؛ ترمذی‌، سنن، ج۲، ص۳۴۵.</ref>
نماز استخاره‌ دو رکعت‌ است‌ که بر پایه روایتی در رکعت اول پس از سوره حمد، [[سوره کافرون]] و در رکعت‌ دوم‌ [[سوره اخلاص]] خوانده‌ می‌شود.<ref>کلینی‌، کافی، ج۳، ص۴۷۲.</ref> در روایت دیگری قرائت‌ سوره‌های‌ حشر و رحمن‌ در رکعت‌ نخست‌ و سوره‌های‌ [[معوذتین]] و اخلاص‌ در رکعت‌ دوم‌ توصیه‌ شده‌ است‌.<ref> کلینی‌، الکافی، ج۳، ص۴۷۰.</ref> بهتر است نماز استخاره‌ در اماکن‌ چون‌ مساجد و حرم‌ها گزارده‌ شود.<ref> [[شهید اول]]، ذیل‌ نماز استخاره‌؛ نیز نک: عوفی‌،  لباب‌ الالباب‌، ج۱، ص۲۱۰ </ref> در روایات‌ [[امامیه]]، نمونه‌هایی‌ از توصیه‌ به‌ انجام این‌ نماز در [[مسجد النبی]]<ref> کلینی‌، الکافی، ج۳، ص۴۷۱ </ref> وارد شده‌ است‌. در حدیثی‌ نبوی‌ به‌ روایت‌ [[جابر بن عبدالله انصاری|جابر]] به‌ چگونگی‌ نماز استخاره‌ پرداخته‌ شده‌ است‌. در این‌ حدیث‌، دعایی نیز پس از این‌ نماز آمده‌ است‌.<ref> احمد بن‌ حنبل‌، ج۳، ص۳۴۴؛ بخاری‌، صحیح، ج۷، ص۱۶۲؛ ترمذی‌، سنن، ج۲، ص۳۴۵</ref>
 
 
===استخاره با قرآن===
 
===استخاره با قرآن===
بر پایه روایت [[الیسع‌ قمی‌]] از [[امام صادق]](ع)، شخص‌ استخاره‌ کننده‌، هنگام‌ آماده‌ شدن‌ برای‌ نماز بدانچه در دلش خطور می‌کند عمل نماید یا اینکه قرآن را بگشاید و به‌ نخستین‌ چیزی که‌ در آن‌ دید، عمل‌ کند.<ref> طوسی‌، تهذیب‌، ج۳، ص۳۱۰؛ کفعمی‌، المصباح، ص۳۹۱، که فقط روش دوم را ذکر کرده است.</ref> [[حسن بن فضل طبرسی]] بدون ذکر سند، شیوه دیگری را مطرح کرده که شخص‌ پس‌ از به‌جای‌ آوردن‌ نماز مخصوص‌ و دعا، [[قرآن]] را بگشاید و هفت برگ‌ را شمرده‌، پاسخ‌ خود را در برگ‌ هفتم‌ و سطر یازدهم‌ بجوید.<ref> طبرسی‌، حسن‌، مکارم‌ الاخلاق‌، ص۳۲۴؛ نیز ابن‌ طاووس‌، فتح‌ الابواب‌، ص۲۷۷ </ref> استخاره با قرآن امروزه با استفاده از سیستم‌های هوشمند تلفنی، نرم‌افزارها و اینترنت نیز انجام می‌شود.<ref> اسفندیاری، [https://article.tebyan.net/213634- «استخاره اینترنتی صحیح است؟!!»]</ref>
+
بر پایه روایتی که از [[امام صادق]](ع) نقل شده، اگر انسان مردد بود بین اینکه کاری را انجام دهد یا آن را رها کند، وقتی که برای نماز آماده شد، قرآن را بگشاید و به‌ نخستین‌ چیزی که‌ در آن‌ دید، عمل‌ کند.<ref> طوسی‌، تهذیب‌ الاحکام، ۱۴۰۷ق، ج۳، ص۳۱۰.</ref> [[حسن بن فضل طبرسی]] بدون ذکر منبع، شیوه دیگری را مطرح کرده که شخص‌ پس‌ از به‌جای‌ آوردن‌ [[نماز جعفر طیار]] و دعای مخصوص آن، نیت [[ظهور|فرج امام زمان]] کند، سپس دعای « اللهم إن كان في قضائك و قدرك أن تفرج عن وليك و حجتك في خلقك في عامنا هذا و شهرنا هذا فأخرج لنا رأس آية من كتابك نستدل بها على ذلك‏» بخواند و [[قرآن]] را بگشاید، پاسخ‌ خود را در برگ‌ هفتم‌ و سطر یازدهم‌ بجوید.<ref> طبرسی‌، مکارم‌ الاخلاق‌، ۱۳۷۰ش، ص۳۲۴.</ref> استخاره با قرآن امروزه با استفاده از سیستم‌های هوشمند تلفنی، نرم‌افزارها و اینترنت نیز انجام می‌شود.<ref> اسفندیاری، [https://article.tebyan.net/213634- «استخاره اینترنتی صحیح است؟!!»]</ref>
  
 
===استخاره با کاغذ===
 
===استخاره با کاغذ===
در استخاره‌ با کاغذ دو دستور «اِفْعَل» و «لا تَفْعَل» بر دو ورقه نوشته‌ می‌شود و استخاره‌ کننده‌ با به‌جای‌ آوردن‌ آدابی‌ خاص‌ یکی‌ از آن‌ دو را برمی‌دارد و به‌ مقتضای‌ آن‌ عمل‌ می‌کند.<ref> کلینی‌، الکافی، ج۳، ص۴۷۳؛ طوسی‌، تهذیب، ج۳، ص۱۸۲؛ طبرسی‌، احمد، ص۳۱۴ </ref> در روشی‌ دیگر شش ورقه به‌کار می‌رود و آنچه‌ در سه ورقه متفقاً دستور «افعل» آید، بدان‌ عمل‌ می‌شود.<ref> کلینی‌، کافی، ج۳، ص۴۷۰؛ طوسی‌، تهذیب، ج۳، ص۱۸۱؛ طبرسی‌، حسن‌، مکارم الاخلاق، ص۲۵۶ </ref> روایت‌ نخست‌ بدون سند به‌ یکی‌ از ائمه‌(ع) منسوب‌ گردیده‌ و روایت‌ دوم‌ از امام‌ صادق‌(ع) نقل‌ شده‌ است‌. ابن‌ ادریس‌<ref>السرائر، ج۱، ص۳۱۳</ref> و محقق حلی<ref>المعتبر، ص‌۳۰۴</ref> استخاره‌ با رقاع‌ را نقد کرده و برگرفته‌ از اخبار غیرمعتبر دانسته‌اند. [[شیخ مفید]] نیز بر شاذ بودن این‌ اخبار و ضعف‌ اسناد آن‌ اشاره‌ نموده‌ است‌. برخی‌ نیز چون‌ علامۀ حلی‌ و شهید اول این‌ انتقاد را وارد ندانسته‌اند.
+
در استخاره‌ با کاغذ دو دستور «اِفْعَل» و «لا تَفْعَل» بر دو ورقه نوشته‌ می‌شود و استخاره‌ کننده‌ با به‌جای‌ آوردن‌ آدابی‌ خاص‌ یکی‌ از آن‌ دو را برمی‌دارد و به‌ مقتضای‌ آن‌ عمل‌ می‌کند.<ref> کلینی‌، الکافی، ج۳، ص۴۷۳؛ طوسی‌، تهذیب، ج۳، ص۱۸۲؛ طبرسی‌، احمد، ص۳۱۴ </ref> در روشی‌ دیگر شش ورقه به‌کار می‌رود و آنچه‌ در سه ورقه متفقاً دستور «افعل» آید، بدان‌ عمل‌ می‌شود.<ref> کلینی‌، کافی، ج۳، ص۴۷۰؛ طوسی‌، تهذیب، ج۳، ص۱۸۱؛ طبرسی‌، مکارم الاخلاق، ص۲۵۶ </ref> روایت‌ نخست‌ بدون سند به‌ یکی‌ از ائمه‌(ع) منسوب‌ گردیده‌ و روایت‌ دوم‌ از امام‌ صادق‌(ع) نقل‌ شده‌ است‌. ابن‌ ادریس‌<ref>السرائر، ج۱، ص۳۱۳</ref> و محقق حلی<ref>المعتبر، ص‌۳۰۴</ref> استخاره‌ با رقاع‌ را نقد کرده و برگرفته‌ از اخبار غیرمعتبر دانسته‌اند. [[شیخ مفید]] نیز بر شاذ بودن این‌ اخبار و ضعف‌ اسناد آن‌ اشاره‌ نموده‌ است‌. برخی‌ نیز چون‌ علامۀ حلی‌ و شهید اول این‌ انتقاد را وارد ندانسته‌اند.
  
 
===استخاره با تسبیح===
 
===استخاره با تسبیح===
در این‌ نوع‌ استخاره‌، پس‌ از خواندن‌ دعایی‌ مخصوص‌، به‌اندازۀ یک‌ قبضه‌ از [[تسبیح (سبحه)|تسبیح]] را جدا کرده‌، دانه‌ها را دوتا دوتا می‌شمارند؛ در صورتی‌ که‌ بازمانده‌ یک‌ باشد، امر مورد نظر را خوب‌ می‌انگارند. برپایۀ آنچه‌ [[شهید اول]] یادآور شده‌، استخاره‌ به‌ عدد در سده‌های‌ نخستین‌ اسلامی‌ رواج‌ نداشته‌ است‌؛<ref>شهید اول، الذکری، ذیل‌ نماز استخاره‌</ref> ابن‌ طاووس‌ بر پایۀ روایتی‌ که‌ از [[امام مهدی]] نقل‌ کرده‌،<ref>مفاتیح الغیب، ص۲۷۳ </ref> استناد این‌ سنت‌ را به‌ ائمه‌(ع) باز گردانیده‌ است‌.<ref> کفعمی‌،المصباح، ص۳۹۱-۳۹۲؛ صاحب‌ جواهر، جواهر الکلام‌، ج۱۲، ص۱۷۲ </ref> همچنین گفته شده سند استخاره با تسبیح به [[رضی الدین آبی]] می‌رسد.<ref>[http://www.cgie.org.ir/fa/publication/entryview/17255 دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، ج۱، مدخل رضی‌الدین آبی.]</ref>
+
در این‌ نوع‌ استخاره‌، پس‌ از خواندن‌ دعایی‌ مخصوص‌، به‌اندازۀ یک‌ قبضه‌ از [[تسبیح (سبحه)|تسبیح]] را جدا کرده‌، دانه‌ها را دوتا دوتا می‌شمارند؛ در صورتی‌ که‌ بازمانده‌ یک‌ باشد، امر مورد نظر را خوب‌ می‌انگارند. برپایۀ آنچه‌ [[شهید اول]] گفته، استخاره‌ به‌ عدد پیش از زمان رضی الدین آبی رواج نداشته<ref>شهید اول، الذکری الشیعه، ۱۴۱۹ق، ج۴، ص۲۶۹.</ref> گفته شده سند استخاره با تسبیح به [[رضی الدین آبی]] می‌رسد.<ref>[http://www.cgie.org.ir/fa/publication/entryview/17255 دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، ج۱، مدخل رضی‌الدین آبی.]</ref> البته ابن‌ طاووس‌ بر پایۀ روایتی‌ که‌ از [[امام مهدی]] نقل‌ کرده‌،<ref>مفاتیح الغیب، ص۲۷۳ </ref> استناد این‌ سنت‌ را به‌ ائمه‌(ع) باز گردانیده‌ است‌.<ref> کفعمی‌،المصباح، ص۳۹۱-۳۹۲؛ نجفی، جواهر الکلام‌، ج۱۲، ص۱۷۲.</ref>  
 
== آداب==
 
== آداب==
 
استخاره‌ و طلب‌ کردن‌ بهترین‌ از خداوند نزد مذاهب‌ اسلامی‌ امری‌ پسندیده‌ شمرده‌ شده‌ است‌<ref> احمد بن‌ حنبل‌، ج۱ ص۱۶۸؛ برقی‌،المحاسن، ص۵۹۸-۵۹۹</ref> در منابع‌ دینی‌ برای‌ آن، آدابی‌ بیان‌ شده است‌.  
 
استخاره‌ و طلب‌ کردن‌ بهترین‌ از خداوند نزد مذاهب‌ اسلامی‌ امری‌ پسندیده‌ شمرده‌ شده‌ است‌<ref> احمد بن‌ حنبل‌، ج۱ ص۱۶۸؛ برقی‌،المحاسن، ص۵۹۸-۵۹۹</ref> در منابع‌ دینی‌ برای‌ آن، آدابی‌ بیان‌ شده است‌.  
سطر ۷۳: سطر ۷۲:
 
== منابع ==
 
== منابع ==
 
{{ستون-شروع|۲}}
 
{{ستون-شروع|۲}}
* ابن‌ ادریس‌، محمد، السرائر، قم‌، ۱۴۱۰ق‌.
+
* ابن‌ ادریس‌، محمد بن منصور، السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی، قم‌، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ۱۴۱۰ق‌.
* صدوق، محمد، من‌ لایحضره‌ الفقیه‌، به‌ کوشش‌ علی‌اکبر غفاری‌، قم‌، جماعة المدرسین‌.
+
* صدوق، محمد بن علی، من‌ لایحضره‌ الفقیه‌، تصحیح علی‌اکبر غفاری‌، قم‌، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ۱۴۱۳ق.
 +
* الصحیفة السجادیه، دفتر نشر الهادی، ۱۳۷۶ش.
 
* ابن‌حجر عسقلانی‌، احمد، فتح‌الباری‌، بولاق‌، ۱۳۰۱ق‌.
 
* ابن‌حجر عسقلانی‌، احمد، فتح‌الباری‌، بولاق‌، ۱۳۰۱ق‌.
 
* ابن‌سعد، محمد، کتاب‌ الطبقات‌ الکبیر، به‌کوشش‌ زاخاو و دیگران‌، لیدن‌، ۱۳۲۱ق.
 
* ابن‌سعد، محمد، کتاب‌ الطبقات‌ الکبیر، به‌کوشش‌ زاخاو و دیگران‌، لیدن‌، ۱۳۲۱ق.
سطر ۸۰: سطر ۸۰:
 
* ابن‌ عابدین‌، محمد، ردالمحتار، بولاق‌، ۱۲۷۲ق‌.
 
* ابن‌ عابدین‌، محمد، ردالمحتار، بولاق‌، ۱۲۷۲ق‌.
 
* ابن‌ ماجه‌، محمد، سنن‌، به‌کوشش‌ محمد فؤاد عبدالباقی‌، قاهره‌، ۱۹۵۲-۱۹۵۳م‌.
 
* ابن‌ ماجه‌، محمد، سنن‌، به‌کوشش‌ محمد فؤاد عبدالباقی‌، قاهره‌، ۱۹۵۲-۱۹۵۳م‌.
* ابن‌ منظور، لسان‌؛ ابوالفرج‌ اصفهانی‌، الاغانی‌، بولاق‌، ۱۲۸۵ق‌.
+
* ابن اثیر، مبارک بن محمد، النهایة فی غریب الحدیث و الاثر، قم، مؤسسه مطبوعاتی اسماعیلیان، بی‌تا.
 +
* ابوالفرج‌ اصفهانی‌، الاغانی‌، بولاق‌، ۱۲۸۵ق‌.
 
* احمد بن‌ حنبل‌، مسند، قاهره‌، ۱۳۱۳ق‌.
 
* احمد بن‌ حنبل‌، مسند، قاهره‌، ۱۳۱۳ق‌.
 
* بخاری‌، محمد، صحیح‌، استانبول‌، ۱۳۱۵ق‌.
 
* بخاری‌، محمد، صحیح‌، استانبول‌، ۱۳۱۵ق‌.
سطر ۸۷: سطر ۸۸:
 
* حر عاملی‌، محمد، وسائل‌ الشیعة، بیروت‌، ۱۳۹۱ق‌.
 
* حر عاملی‌، محمد، وسائل‌ الشیعة، بیروت‌، ۱۳۹۱ق‌.
 
* حمیری‌، عبدالله‌، قرب‌ الاسناد، تهران‌، ۱۳۶۹ق‌.
 
* حمیری‌، عبدالله‌، قرب‌ الاسناد، تهران‌، ۱۳۶۹ق‌.
* خفاف‌، حامد، مقدمه‌ بر فتح‌الابواب‌ (نک: هم، ابن‌ طاووس‌).
 
 
* زبیدی‌، محمد، اتحاف‌ السادة المتقین‌، قاهره‌، ۱۳۱۱ق‌.
 
* زبیدی‌، محمد، اتحاف‌ السادة المتقین‌، قاهره‌، ۱۳۱۱ق‌.
* سیدبکری‌، ابوبکر، اعانة الطالبین‌، قاهره‌، ۱۳۵۶ق‌.
 
 
* شوکانی‌، محمد، تحفة الذاکرین‌، بیروت‌، عالم‌الکتب‌.
 
* شوکانی‌، محمد، تحفة الذاکرین‌، بیروت‌، عالم‌الکتب‌.
* شهید اول‌، محمد، الذکری‌، چ‌ سنگی‌، ۱۲۷۱ق‌.
+
* شهید اول، محمد بن مکی، ذکری الشیعه فی احکام الشریعه، قم، مؤسسه آل البیت علیهم‌السلام، ۱۴۱۹ق.
* صاحب‌ جواهر، محمدحسن‌، جواهر الکلام‌، بیروت‌، ۱۴۰۱ق‌/۱۹۸۱م‌.
+
* نجفی، محمدحسن‌، جواهر الکلام‌، بیروت‌، ۱۴۰۱ق‌/۱۹۸۱م‌.
* صحیفة سجادیه‌؛ طبرسی‌، احمد، الاحتجاج‌، به‌کوشش‌ محمدباقر خرسان‌، نجف‌، ۱۳۸۶ق‌/۱۹۶۶م‌.
+
* طبرسی‌، حسن‌ بن فضل، مکارم‌ الاخلاق‌، قم، الشریف الرضی، ۱۳۷۰ش/۱۴۱۲ق.
* طبرسی‌، حسن‌، مکارم‌ الاخلاق‌، به‌کوشش‌ محمد حسین‌ اعلمی‌، بیروت‌، ۱۳۹۲ق‌/۱۹۷۲م.
+
* طوسی‌، محمد بن حسن، الامالی، تصحیح مؤسسه البعثة، قم، دار الثقافه، ۱۴۱۴ق.
* طوسی‌، محمد، امالی‌، بیروت‌، ۱۴۰۱ق‌/۱۹۸۱م‌.
+
* طوسی، تهذیب‌ الاحکام‌، تصحیح حسن‌ موسوی‌ خرسان‌، تهران، دار الکتب الاسلامیه، ۱۴۰۷ق.
* طوسی، تهذیب‌ الاحکام‌، به‌کوشش‌ حسن‌ موسوی‌ خرسان‌، نجف‌، ۱۳۷۹ق‌.
 
 
* علامة حلی‌، حسن‌، مختلف‌ الشیعة، تهران‌، ۱۳۲۳ق‌.
 
* علامة حلی‌، حسن‌، مختلف‌ الشیعة، تهران‌، ۱۳۲۳ق‌.
 
* عوفی‌، محمد، لباب‌ الالباب‌، به‌ کوشش‌ ادوارد براون‌، لیدن‌، ۱۳۲۴ق‌/ ۱۹۰۶م‌.
 
* عوفی‌، محمد، لباب‌ الالباب‌، به‌ کوشش‌ ادوارد براون‌، لیدن‌، ۱۳۲۴ق‌/ ۱۹۰۶م‌.

نسخهٔ ‏۱۴ ژوئیهٔ ۲۰۱۹، ساعت ۱۲:۵۳

اِسْتِخاره‌، به معنای طلب خیر و واگذاری کار به خداوند در هنگام شک و تردید. استخاره با قرآن، تسبیح و رقاع صورت می‌پذیرد. اگرچه رجوع به عالمان دین برای استخاره امری رایج است؛ اما گفته شده اصل این است هر کس برای خود استخاره کند.

مفهوم‌شناسی

استخاره‌ واگذاردن‌ انتخاب‌ کاری‌ به خداوند است که‌ انسان‌ در انجام‌ آن‌ تردید دارد و خیر و شر آن را حتی با مشورت با دیگران نمی‌تواند تشخیص دهد.[۱]

همچنین استخاره به معنای درخواست خیر در کاری دانسته شده که انسان از عواقب آن آگاهی ندارد و از خداوند می‌خواهد تا نتیجه خیر بر آن مترتب کند.[نیازمند منبع] استخاره به این معنا در احادیث به کار رفته[۲] و از آن تعبیر به مشاوره با خدا نیز شده‌ است‌.[۳] به عنوان نمونه امام سجاد در دعای ۳۳ صحیفه سجادیه، با تعبیر « أَسْتَخِیرُک» از خداوند خواسته که خیر را برایش برگزیند.[۴]

استخاره در لغت‌ نیز به معنای طلب خیر[۵] و به گفته ابن ادریس حلی به‌ معنای‌ دعا[۶] است‌.

روش‌ها

در برخی‌ منابع‌ روش‌های‌ خاصی‌ برای استخاره بیان شده‌ است‌، از جمله آنها استخاره

استخاره با نماز و دعا

به گفته ابن ادریس حلی روایات زیادی وجود دارد مبنی بر اینکه هر زمانی که انسان خواست کاری را انجام دهد، مستحب است دو رکعت‌ نماز به جای آورد، پس از نماز به سجده برود و صد مرتبه « أستخير اللّٰه في جميع أموري خيرة في عافي» را تکرار کند، سپس هر چه را که خدا به قلبش راه داد همان را انجام دهد.[۷] در کتاب الکافی روایات مذکور ذیل عنوان «صلاة الاستخاره» آمده است بر پایه روایتی پس از نماز تحمید و ثنای خدا را به جای آورد و صلوات بفرستد و این دعا را بخواند «اللهم إن كان هذا الأمر خيرا لي في ديني و دنياي فيسره لي و اقدره و إن كان غير ذلك فاصرفه عني» در رکعت اول پس از سوره حمد، سوره کافرون و در رکعت‌ دوم‌ سوره اخلاص خوانده‌ شود.[۸] هرچند در روایت دیگری قرائت‌ سوره‌های‌ حشر و رحمن‌ در رکعت‌ نخست‌ و سوره‌های‌ معوذتین و اخلاص‌ در رکعت‌ دوم‌ و خواندن دعای دیگری پس از نماز توصیه شده است[یادداشت ۱].[۹] در منابع اهل سنت حدیثی به نقل از جابر به‌ چگونگی‌ نماز استخاره‌ پرداخته‌ است‌. در این‌ حدیث‌، دعایی نیز پس از این‌ نماز آمده‌ است‌.[۱۰]

استخاره با قرآن

بر پایه روایتی که از امام صادق(ع) نقل شده، اگر انسان مردد بود بین اینکه کاری را انجام دهد یا آن را رها کند، وقتی که برای نماز آماده شد، قرآن را بگشاید و به‌ نخستین‌ چیزی که‌ در آن‌ دید، عمل‌ کند.[۱۱] حسن بن فضل طبرسی بدون ذکر منبع، شیوه دیگری را مطرح کرده که شخص‌ پس‌ از به‌جای‌ آوردن‌ نماز جعفر طیار و دعای مخصوص آن، نیت فرج امام زمان کند، سپس دعای « اللهم إن كان في قضائك و قدرك أن تفرج عن وليك و حجتك في خلقك في عامنا هذا و شهرنا هذا فأخرج لنا رأس آية من كتابك نستدل بها على ذلك‏» بخواند و قرآن را بگشاید، پاسخ‌ خود را در برگ‌ هفتم‌ و سطر یازدهم‌ بجوید.[۱۲] استخاره با قرآن امروزه با استفاده از سیستم‌های هوشمند تلفنی، نرم‌افزارها و اینترنت نیز انجام می‌شود.[۱۳]

استخاره با کاغذ

در استخاره‌ با کاغذ دو دستور «اِفْعَل» و «لا تَفْعَل» بر دو ورقه نوشته‌ می‌شود و استخاره‌ کننده‌ با به‌جای‌ آوردن‌ آدابی‌ خاص‌ یکی‌ از آن‌ دو را برمی‌دارد و به‌ مقتضای‌ آن‌ عمل‌ می‌کند.[۱۴] در روشی‌ دیگر شش ورقه به‌کار می‌رود و آنچه‌ در سه ورقه متفقاً دستور «افعل» آید، بدان‌ عمل‌ می‌شود.[۱۵] روایت‌ نخست‌ بدون سند به‌ یکی‌ از ائمه‌(ع) منسوب‌ گردیده‌ و روایت‌ دوم‌ از امام‌ صادق‌(ع) نقل‌ شده‌ است‌. ابن‌ ادریس‌[۱۶] و محقق حلی[۱۷] استخاره‌ با رقاع‌ را نقد کرده و برگرفته‌ از اخبار غیرمعتبر دانسته‌اند. شیخ مفید نیز بر شاذ بودن این‌ اخبار و ضعف‌ اسناد آن‌ اشاره‌ نموده‌ است‌. برخی‌ نیز چون‌ علامۀ حلی‌ و شهید اول این‌ انتقاد را وارد ندانسته‌اند.

استخاره با تسبیح

در این‌ نوع‌ استخاره‌، پس‌ از خواندن‌ دعایی‌ مخصوص‌، به‌اندازۀ یک‌ قبضه‌ از تسبیح را جدا کرده‌، دانه‌ها را دوتا دوتا می‌شمارند؛ در صورتی‌ که‌ بازمانده‌ یک‌ باشد، امر مورد نظر را خوب‌ می‌انگارند. برپایۀ آنچه‌ شهید اول گفته، استخاره‌ به‌ عدد پیش از زمان رضی الدین آبی رواج نداشته[۱۸] گفته شده سند استخاره با تسبیح به رضی الدین آبی می‌رسد.[۱۹] البته ابن‌ طاووس‌ بر پایۀ روایتی‌ که‌ از امام مهدی نقل‌ کرده‌،[۲۰] استناد این‌ سنت‌ را به‌ ائمه‌(ع) باز گردانیده‌ است‌.[۲۱]

آداب

استخاره‌ و طلب‌ کردن‌ بهترین‌ از خداوند نزد مذاهب‌ اسلامی‌ امری‌ پسندیده‌ شمرده‌ شده‌ است‌[۲۲] در منابع‌ دینی‌ برای‌ آن، آدابی‌ بیان‌ شده است‌.

  • نماز
  • مباح بودن کار؛ استخاره‌ در کاری که‌ در شرع‌، حکمی‌ روشن‌ دارد، روا نیست‌ و تنها در کارهای‌ مباح‌ یا در انتخاب‌ میان‌ دو مستحب‌، پسندیده‌ است‌.[۲۳]چنانچه حافظ هم اشاره کرده است:
هر گه که دل به عشق دهی خوش دمی بود در کار خیر حاجت هیچ استخاره نیست[۲۴]
  • استخاره برای خود؛ اگرچه رجوع به عالمان دین برای استخاره امری رایج است؛ اما علامه مجلسی از سید بن طاووس نقل کرده احوط و سزاوارتر آن است که هر کس برای خودش استخاره کند، چرا که حدیثی نداریم که شخصی به وکالت از دیگری استخاره کرده باشد، همچنین استخاره مضطر و حاجتمند به اجابت و دعایش به اخلاص در نیت نزدیکتر است.[۲۵]
  • استخاره پس از مشورت؛ انسان با دیگران مشورت کند اگر پس از مشورت دودولی او برطرف نشد، استخاره کند.
  • به‌جای‌ آوردن‌ آداب‌ استخاره‌ در حرم امام حسین[۲۶]
  • خواندن دعای «اللَّهُمَّ إِنْ کَانَ هَذَا الْأَمْرُ خَیراً لِی فِی دِینِی وَ دُنْیای فَیسِّرْهُ لِی وَ قَدِّرْهُ لِی وَ إِنْ کَانَ غَیرَ ذَلِکَ فَاصْرِفْهُ عَنِّی‏»؛
  • عمل به استخاره؛ الزام شرعی ندارد اما عمل به آن بهتر است.
  • پرهیز از استخاره‌های مکرر

استخاره‌های معروف

تاریخچه

استفاده از استخاره پیش از اسلام نیز رایج بده است: اعراب پیش از اسلام برای آگاهی از اراده خدایان خود (بت‌ها) در امور زندگی و دانستن نیک و بد کارها و آگاهی از آینده چون ازدواج، سفر، تجارت، جنگ و صلح، شروع به‌کار، بهبودی بیمار، بازگشت مسافر و پیدا شدن گمشده و‌... از ازلام استفاده می‌کردند.[۳۲] تیرهایی که به‌کار گرفته می‌شد سه عدد بود و بر روی آنها عباراتی مانند «افعل، لاتفعل و غَفْل (پوچ)» یا «اَمَرَنی ربّی، نَهانی ربّی و غَفْل» نوشته شده بود.[۳۳] استقسام بدین گونه بود که متصدی یا خود شخص سه تیر را در ظرفی مخصوص قرار می‌داد و رو برمی‌گرداند و آنها را به هم می‌زد. سپس یکی از تیرها را بیرون می‌آورد. اگر امر یا نهی بیرون می‌آمد بدان عمل می‌کردند و اگر تیر پوچ بیرون می‌آمد آن را به ظرف بازگردانده کار را ادامه می‌دادند تا وضع روشن شود.[۳۴] آنان از این عمل به استخاره تعبیر می‌کردند.[۳۵] همچنین گفته شده از برخی‌ روایات‌ برمی‌آید.[۳۶] که‌ در دورۀ پیش‌ از اسلام، نوعی‌ «استخاره‌ از الله» در میان‌ عرب‌ معمول‌ بوده‌ است‌ هرچند که دربارۀ چگونگی‌ آن‌ شرحی‌ داده‌ نشده‌ است‌.

از نمونه‌های‌ استخاره‌ در دورۀ اسلامی‌ به‌ هنگام‌ درگذشت حضرت رسول(ص) و بروز اختلاف‌‌نظر میان‌ صحابه‌ در کیفیت‌ دفن‌ آن‌ حضرت‌، به‌دنبال‌ دو کس‌ فرستادند که‌ یکی‌ به‌ شیوۀ مکیان‌ زمین‌ را می‌شکافت‌ و دیگری به‌روش‌ مدنیان‌ لحد می‌ساخت‌؛ آنگاه‌ عبارت‌ «اللهم‌ خِرْ لِرَسولِک» را بر زبان‌ آوردند و امر را بر آن‌ نهادند که‌ هر یک‌ زود‌تر رسد، روش‌ او را به‌کار بندند.[۳۷]

کتاب‌شناسی

کتاب فتح الابواب.jpg

آثار مستقلی‌ درباره استخاره نوشته شده است. گفته شده کتاب استخاره عیاشی و الاستخاره و الاستشاره زبیری شافعی از نخستین آثاری هستند که در این باره نوشته شده‌اند.

  • فَتحُ الأبواب بَینَ ذَوی الألباب وَ بَینَ رَبّ الأرباب فِی الإستخارات؛ تألیف ابن طاووس حلی (متوفای ۶۶۴ق). نویسنده در این کتاب به زبان عربی نوشته شده به مشروعیت استخاره پرداخته و استدلال‌های مخالفان آن را پاسخ داده است.
  • «کند و کاوی درباره استخاره و تفأل»، ابوالفضل طریقه‌دار، روش‌هایی نویسنده در این کتاب برای استخاره مطلق، قلبی، مشورتی، استخاره با قرآن، کاغذ و تسبیح تقسیم کرده است.[۳۸] همچنین نمونه هایی از استخاره‌های عالمان شیعی را گردآورده است.[۳۹]

جستارهای وابسته

پانویس

  1. دایرة المعارف قرآن کریم، ج۳، ذیل مدخل استخاره.
  2. برای نمونه:‌ طوسی‌، الامالی‌، ۱۴۱۴ق، ج۱، ص۱۳۵.
  3. صدوق، من لایحضره الفقیه، ۱۴۱۳ق، ج۱، ص۵۶۲.
  4. صحیفه سجادیه، ۱۳۷۶ش، ص۱۵۴.
  5. ابن اثیر، النهایة، مؤسسه مطبوعاتی اسماعیلیان، ج۲، ص۹۱(ذیل واژه خیر).
  6. ابن ادریس، السرائر، ۱۴۱۰ق‌، ج۱، ص۳۱۴.
  7. ابن ادریس، السرائر، ۱۴۱۰ق‌، ج۱، ص۳۱۴.
  8. کلینی‌، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۳، ص۴۷۲.
  9. کلینی‌، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۳، ص۴۷۰.
  10. احمد بن‌ حنبل‌، ج۳، ص۳۴۴؛ بخاری‌، صحیح، ج۷، ص۱۶۲؛ ترمذی‌، سنن، ج۲، ص۳۴۵.
  11. طوسی‌، تهذیب‌ الاحکام، ۱۴۰۷ق، ج۳، ص۳۱۰.
  12. طبرسی‌، مکارم‌ الاخلاق‌، ۱۳۷۰ش، ص۳۲۴.
  13. اسفندیاری، «استخاره اینترنتی صحیح است؟!!»
  14. کلینی‌، الکافی، ج۳، ص۴۷۳؛ طوسی‌، تهذیب، ج۳، ص۱۸۲؛ طبرسی‌، احمد، ص۳۱۴
  15. کلینی‌، کافی، ج۳، ص۴۷۰؛ طوسی‌، تهذیب، ج۳، ص۱۸۱؛ طبرسی‌، مکارم الاخلاق، ص۲۵۶
  16. السرائر، ج۱، ص۳۱۳
  17. المعتبر، ص‌۳۰۴
  18. شهید اول، الذکری الشیعه، ۱۴۱۹ق، ج۴، ص۲۶۹.
  19. دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، ج۱، مدخل رضی‌الدین آبی.
  20. مفاتیح الغیب، ص۲۷۳
  21. کفعمی‌،المصباح، ص۳۹۱-۳۹۲؛ نجفی، جواهر الکلام‌، ج۱۲، ص۱۷۲.
  22. احمد بن‌ حنبل‌، ج۱ ص۱۶۸؛ برقی‌،المحاسن، ص۵۹۸-۵۹۹
  23. ابن طاووس، فتح الابواب، ص۱۶۷-۱۶۸، ۱۷۲ به‌ بعد؛ ابن‌ حجر، فتح الباری، ج۱۱، ص۱۵۴
  24. حافظ، غزلیات، غزل شمارهٔ ۷۲
  25. مجلسی، بحار الانوار، ج۱، ص ۲۸۵ به نقل از طریقه‌دار، کند و کاوی درباره استخاره، ص۱۷
  26. حمیری‌، قرب‌ الاسناد، ص۲۸
  27. ورقی از تاریخ مشروطه، چند استخاره از محمدعلی شاه با جواب‌های آنها، مجله یادگار، سال پنجم، شماره ۷-۸، فروردین ۱۳۲۸، ص ۴۵-۶۵
  28. تاریخ انقلاب مشروطیت ایران، ص۱۵۰
  29. جرعه‌ای از دریا، ج۳، ص۳۵۲-۳۵۳؛ حیات سیاسی فرهنگی و اجتماعی آخوند خراسانی، ص ۲۷۲-۲۷۳، مصاحبه با آیت الله سید عزالدین زنجانی
  30. گنجینه دانشمندان، ص۲۸۷-۲۸۸
  31. همگام با آزادی، خاطرات دکتر سید محمدمهدی جعفری، ج۲، ص۴۳۳؛ برای نمونه‌های بیشتری از استخاره‌ها رک: مهریزی، پژوهشی نظری و میدانی دربارهٔ استخاره، جشن‌نامه استاد سید علی خراسانی، ص۱۶۳-۲۱۴.
  32. اخبار مکه، ج۱، ص۱۱۷-۱۱۸، جامع البیان، مج۴، ج۶، ص۱۰۱-۱۰۴؛ الاصنام، ص۲۸؛ بلوغ الارب، ج۳، ص۶۲-۶۳، ۶۶
  33. جامع البیان، ج۴، ج۶، ص۱۰۱؛ بلوغ الارب، ج۳، ص۶۶-۶۷
  34. المیسر و القداح، ص۳۳؛ جامع البیان، مج۴، ج۶، ص۱۰۱-۱۰۳؛ احکام القرآن، جصاص، ج۲، ص۴۴۰
  35. المحبر، محمد بن حبیب، ص۱۹۶
  36. ابن‌ سعد، الطبقات الکبیر، ج۸، ص۱۷۱؛ ابوالفرج‌، ج۱۹، ص۹۲
  37. ابن‌ سعد، الطبقات الکبیر، ج۲، ص۷۴-۷۵؛ابن‌ ماجه‌، سنن، ج۱ ص۴۹۶؛ و مجلسی‌، بحار الانوار، ج۲۲، ص۵۱۸، ۵۲۹
  38. طریقه‌دار، کند و کاوی درباره استخاره و تفأل، ۱۳۷۷ش، ص۱۰۱-۱۱۳.
  39. طریقه‌دار، کند و کاوی درباره استخاره و تفأل، ۱۳۷۷ش، ص۲۵-۷۷.
  1. اللهم إن كان كذا و كذا خيرا لي في ديني و دنياي و عاجل أمري و آجله فصل على محمد و آله و يسره لي على أحسن الوجوه و أجملها اللهم و إن كان كذا و كذا شرا لي في ديني و دنياي و آخرتي و عاجل أمري و آجله فصل على محمد و آله و اصرفه عني رب صل على محمد و آله و اعزم لي على رشدي و إن كرهت «2» ذلك أو أبته نفسي‏

منابع

  • ابن‌ ادریس‌، محمد بن منصور، السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی، قم‌، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ۱۴۱۰ق‌.
  • صدوق، محمد بن علی، من‌ لایحضره‌ الفقیه‌، تصحیح علی‌اکبر غفاری‌، قم‌، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ۱۴۱۳ق.
  • الصحیفة السجادیه، دفتر نشر الهادی، ۱۳۷۶ش.
  • ابن‌حجر عسقلانی‌، احمد، فتح‌الباری‌، بولاق‌، ۱۳۰۱ق‌.
  • ابن‌سعد، محمد، کتاب‌ الطبقات‌ الکبیر، به‌کوشش‌ زاخاو و دیگران‌، لیدن‌، ۱۳۲۱ق.
  • ابن‌ طاووس‌، فتح‌ الابواب‌، به‌کوشش‌ حامد خفاف‌، قم‌، ۱۴۰۹ق.
  • ابن‌ عابدین‌، محمد، ردالمحتار، بولاق‌، ۱۲۷۲ق‌.
  • ابن‌ ماجه‌، محمد، سنن‌، به‌کوشش‌ محمد فؤاد عبدالباقی‌، قاهره‌، ۱۹۵۲-۱۹۵۳م‌.
  • ابن اثیر، مبارک بن محمد، النهایة فی غریب الحدیث و الاثر، قم، مؤسسه مطبوعاتی اسماعیلیان، بی‌تا.
  • ابوالفرج‌ اصفهانی‌، الاغانی‌، بولاق‌، ۱۲۸۵ق‌.
  • احمد بن‌ حنبل‌، مسند، قاهره‌، ۱۳۱۳ق‌.
  • بخاری‌، محمد، صحیح‌، استانبول‌، ۱۳۱۵ق‌.
  • برقی‌، احمد، المحاسن‌، به‌ کوشش‌ جلال‌الدین‌ محدث‌ ارموی‌، تهران‌، ۱۳۲۸ش‌.
  • ترمذی‌، محمد، سنن‌، به‌کوشش‌ احمد محمد شاکر و دیگران‌، قاهره‌، ۱۳۵۶ق‌/۱۹۳۷م‌.
  • حر عاملی‌، محمد، وسائل‌ الشیعة، بیروت‌، ۱۳۹۱ق‌.
  • حمیری‌، عبدالله‌، قرب‌ الاسناد، تهران‌، ۱۳۶۹ق‌.
  • زبیدی‌، محمد، اتحاف‌ السادة المتقین‌، قاهره‌، ۱۳۱۱ق‌.
  • شوکانی‌، محمد، تحفة الذاکرین‌، بیروت‌، عالم‌الکتب‌.
  • شهید اول، محمد بن مکی، ذکری الشیعه فی احکام الشریعه، قم، مؤسسه آل البیت علیهم‌السلام، ۱۴۱۹ق.
  • نجفی، محمدحسن‌، جواهر الکلام‌، بیروت‌، ۱۴۰۱ق‌/۱۹۸۱م‌.
  • طبرسی‌، حسن‌ بن فضل، مکارم‌ الاخلاق‌، قم، الشریف الرضی، ۱۳۷۰ش/۱۴۱۲ق.
  • طوسی‌، محمد بن حسن، الامالی، تصحیح مؤسسه البعثة، قم، دار الثقافه، ۱۴۱۴ق.
  • طوسی، تهذیب‌ الاحکام‌، تصحیح حسن‌ موسوی‌ خرسان‌، تهران، دار الکتب الاسلامیه، ۱۴۰۷ق.
  • علامة حلی‌، حسن‌، مختلف‌ الشیعة، تهران‌، ۱۳۲۳ق‌.
  • عوفی‌، محمد، لباب‌ الالباب‌، به‌ کوشش‌ ادوارد براون‌، لیدن‌، ۱۳۲۴ق‌/ ۱۹۰۶م‌.
  • کفعمی‌، ابراهیم‌، المصباح‌، تهران‌، ۱۳۴۹ش.
  • کلینی‌، محمد، الکافی‌، به‌کوشش‌ علی‌اکبر غفاری‌، تهران‌، ۱۳۹۱ق‌.
  • مجلسی‌، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت‌، ۱۴۰۳ق‌/۱۹۸۳م.
  • محقق‌ حلی‌، جعفر، المعتبر، چ‌ سنگی‌، ۱۳۱۸ق‌.
  • مفید، محمد، المقنعة، قم‌، ۱۴۱۰ق.
  • مصطفی خلعت بری لیماکی، انواع استخاره و جایگاه آن در اعتقادات مردم، مجله فرهنگ مردم ایران، شماره ۵ و ۶
  • طریقه‌دار، ابوالفضل، کند و کاوی درباره استخاره و تفأل، قم، مرکز انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، ۱۳۷۷ش.

پیوند به بیرون