ابونعیم اصفهانی: تفاوت بین نسخه‌ها

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو
جز (ویکی سازی)
 
(۲۶ نسخه‌ٔ میانی ویرایش شده توسط ۱۱ کاربر نشان داده نشده)
سطر ۱: سطر ۱:
{{subst:الگوی خالی|{{خطا|فراموش کردید الگو را جابنشانید. به جای {{ویرایش}} باید {{جا:ویرایش}} را تایپ کنید.}}}}{{در دست ویرایش ۲|ماه=خرداد|روز=۲۷|سال=۱۳۹۳|چند = ۲}}
+
{{جعبه اطلاعات عالمان اهل‌سنت
'''ابو نُعَیم اصفهانی'''، احمد بن عبدالله بن احمد بن اسحاق بن موسی بن مهران (336-430ق/947-1038ممحدث و مؤلف نامدار اهل سنت.
+
| عنوان            = ابونعیم اصفهانی
 +
| تصویر            =
 +
| توضیح تصویر      =
 +
| اندازه تصویر      =
 +
| نام کامل          =
 +
| لقب              =
 +
| نسب              =
 +
| تاریخ تولد        =۹۴۷م
 +
| شهر تولد          =
 +
| کشور تولد        =
 +
| محل زندگی        =
 +
| تاریخ وفات        =۱۰۳۸م
 +
| شهر وفات          =
 +
| محل دفن          =
 +
| خویشاوندان سرشناس =
 +
| استادان          = [[حاکم نیشابوری]]
 +
| شاگردان          = [[خطیب بغدادی]]
 +
| محل تحصیل        =
 +
| اجازه روایت از    =
 +
| اجازه اجتهاد از  =
 +
| اجازه روایت به    =
 +
| اجازه اجتهاد به   =
 +
| تالیفات          =  [[حلیه الاولیاء]]
 +
| سایر              =
 +
| سیاسی            =
 +
| اجتماعی          =
 +
| شناخته شده برای=
 +
| وبگاه رسمی        =
 +
}}
 +
'''ابو نُعَیم اصفهانی''' <small>(۳۳۶-۴۳۰ق/۹۴۷-۱۰۳۸م)</small>، [[محدث]] و مؤلف نامدار [[اهل سنت]]. ابونعیم از کسانی است که در ایجاد تمایلات [[شیعه|شیعی]] و علوی در میان [[اصحاب حدیث]] نقش به سزایی داشته است. به رغم تصریح برخی مؤلفان [[امامیه]] چون [[ابن شهر آشوب]] و [[علی بن موسی بن جعفر بن طاووس|علی ابن طاووس]] و برادرش [[احمد بن موسی بن طاووس|احمد بن طاووس]] بر [[سنی]] بودن ابونعیم، برخی منابع متأخر او را [[شیعه]] می‌دانند که [[تقیه]] می‌کرده است.
 +
 
 +
کتاب [[حلیة الاولیاء و طبقات الاصفیاء (کتاب)|حلیة الاولیاء]] اثر ابونعیم، همواره به عنوان منبعی جهت نقل [[فضائل حضرت علی(ع)]]  و [[اهل بیت]] در میان شیعیان مطرح بوده است.
 +
 
 +
تعدادی از بزرگان [[اهل تسنن]]، برخی روایاتی ابونعیم را به شدت جرح کرده‌اند؛ این نشان می‌دهد که تا چه اندازه [[حدیث|احادیث]] و روایات منقول از طریق ابونعیم اصفهانی، می‌توانسته برای مقابله با دعاوی اهل سنت به وسیلۀ شیعیان به کار گرفته شود. شاید همین جرح‌ها بتواند تا اندازه‌ای نظر برخی مؤلفان شیعی را دربارۀ اینکه ابونعیم شیعی مذهب بوده، توجیه کند.
 +
 
 +
به هر صورت، تألیف کتابی با عنوان الامامة و الرد علی الرافضة، کافی است تا شیعه نبودن ابونعیم را تأیید کند. ابونعیم در این کتاب که در نقد [[امامیه]] است، با تکیه بر عقاید اهل سنت، به تفصیل از تقدم [[خلفای سه گانه]] بر حضرت علی (ع) در امر خلافت، به نقل روایات پرداخته است.
 +
 
 
==زندگی==
 
==زندگی==
 
===نسب===
 
===نسب===
غالباً سال 336ق را سال تولد ابونعیم ذکر کرده‌اند اما 334ق نیز نقل شده است.<ref>نکـ: صریفینی، تاریخ نیشابور، ص198.</ref> نسب وی به مهران، آزاد شدۀ عبدالله بن معاویه بن عبدالله بن جعفر طیار می‌رسد که به دست عبدالله مسلمان شد.<ref>ابونعیم، ذکر اخبار، ج2، ص93.</ref> نیاکان وی غالباً کسانی شناخته شده و اهل علم و زهد در اصفهان بوده‌اند.
+
غالباً سال ۳۳۶ق را سال تولد ابونعیم ذکر کرده‌اند اما ۳۳۴ق نیز نقل شده است.<ref>نکـ: صریفینی، تاریخ نیشابور، ص۱۹۸.</ref> نسب وی به مهران، آزاد شدۀ عبدالله بن معاویه بن عبدالله بن جعفر طیار می‌رسد که به دست عبدالله مسلمان شد.<ref>ابونعیم، ذکر اخبار، ج۲، ص۹۳.</ref> نیاکان وی غالباً کسانی شناخته شده و اهل علم و زهد در اصفهان بوده‌اند.
  
نیای مادر او، زاهد مشهور، محمد بن یوسف با است که گفته شده مستجاب الدعوه بوده و مریدان بسیاری داشته است. <ref>ابونعیم، ذکر اخبار، ج2، ص220؛ همو، حلیة، ج1، ص4، ج10، ص407.</ref> پدرش عبدالله و برادرانش، ابومسعود محمد و ابواحمد عبدالرزاق هم در علوم اسلامی دستی داشتند.<ref>ابونعیم، ذکر اخبار، ج2، ص93، 136، 307.</ref>
+
نیای مادر او، زاهد مشهور، محمد بن یوسف است که گفته شده مستجاب الدعوه بوده و مریدان بسیاری داشته است.<ref>ابونعیم، ذکر اخبار، ج۲، ص۲۲۰؛ همو، حلیة، ج۱، ص۴، ج۱۰، ص۴۰۷.</ref> پدرش عبدالله و برادرانش، ابومسعود محمد و ابواحمد عبدالرزاق هم در علوم اسلامی دستی داشتند.<ref>ابونعیم، ذکر اخبار، ج۲، ص۹۳، ۱۳۶، ۳۰۷.</ref>
  
===تحصیلات===
+
===اساتید===
 
ابونعیم از بسیاری از اساتید و مشایخ زمان خود بهره برد که می‌توان به این اسامی اشاره کرد:
 
ابونعیم از بسیاری از اساتید و مشایخ زمان خود بهره برد که می‌توان به این اسامی اشاره کرد:
{{ستون-شروع|3}}
+
{{ستون-شروع|۵}}
 
# پدرش
 
# پدرش
 
# عبدالله بن جعفر بن فارس
 
# عبدالله بن جعفر بن فارس
سطر ۲۴: سطر ۶۰:
 
# محمد بن احمد انماطی
 
# محمد بن احمد انماطی
 
# محمد بن اسحاق اهوازی
 
# محمد بن اسحاق اهوازی
# ابن صوّاف
+
# ابن صوّاف<ref>ابونعیم، معرفة، ج۱، صص۱۰۹-۱۱۰، صفة، ص۱۰۱، الامامة، ص۲۹۳، حلیة، ج۵، ص۱۴، ج۸، ص۴۶؛ ابن نقطه، التقیید، ج۱، صص۱۵۶-۱۵۷؛ سبکی، طبقات الشافعیة الکبری، ج۴، صص۱۸-۱۹؛ ذهبی، تذکره الحفاظ، ج۳، صص۱۰۹۲-۱۰۹۳.</ref>
...<ref>ابونعیم، معرفة، ج1، صص109-110، صفة، ص101، الامامة، ص293، حلیة، ج5، ص14، ج8، ص46؛ ابن نقطه، التقیید، ج1، صص156-157؛ سبکی، طبقات الشافعیة الکبری، ج4، صص18-19؛ ذهبی، تذکره الحفاظ، ج3، صص1092-1093.</ref>
 
 
{{پایان}}
 
{{پایان}}
 +
 
===شاگردان===
 
===شاگردان===
 
افراد بسیاری از محضر وی استفاده کردند از جمله:
 
افراد بسیاری از محضر وی استفاده کردند از جمله:
 
# خطیب بغدادی
 
# خطیب بغدادی
 
# ابوالقاسم هذلی صاحب الکامل
 
# ابوالقاسم هذلی صاحب الکامل
# ابوعلی حداد.<ref>خطیب، تاریخ بغداد، ج12، صص407، 412؛ سبکی، طبقات الشافعیة الکبری، ج4، صص18-19؛ ذهبی، تذکره الحفاظ، ج3، صص1092-1093؛ ابن جزری، غایة النهایة، ج1، ص71.</ref>
+
# ابوعلی حداد.<ref>خطیب، تاریخ بغداد، ج۱۲، صص۴۰۷، ۴۱۲؛ سبکی، طبقات الشافعیة الکبری، ج۴، صص۱۸-۱۹؛ ذهبی، تذکره الحفاظ، ج۳، صص۱۰۹۲-۱۰۹۳؛ ابن جزری، غایة النهایة، ج۱، ص۷۱.</ref>
  
 
==عقیده و مذهب==
 
==عقیده و مذهب==
دربارۀ مذهب فقهی و گرایش‌های فکری ابونعیم و همچنین مناسبات او با شیعیان در برخی منابع اشاراتی رفته است که جهت شناخت شخصیت او حائز اهمیت بسیار است.
+
دربارۀ مذهب فقهی و گرایش‌های فکری ابونعیم و همچنین مناسبات او با شیعیان در برخی منابع اشاراتی رفته است. به دلیل مخالفت‌های مختلف با ابونعیم، گمانه زنی‌های متفاوتی در مورد مذهب وی شده است. سبکی، او را از [[شافعی|شافعیان]] شمرده است، <ref>سبکی، طبقات الشافعیة الکبری، ج۴، ص۱۸</ref> از طرفی دیگر ابن عساکر از ابونعیم با عنوان اشعری یاد کرده است و به سبب مخالفت شدید حنبلیان با ابونعیم، چنین نتیجه گرفته است.<ref>ابن عساکر، ص۲۴۶-۲۴۷.</ref>
  
به دلیل مخالفت‌های مختلف با ابونعیم، گمانه‌زنی‌های متفاوتی در مورد مذهب وی شده است. سبکی، او را از شافعیان شمرده است،<ref>سبکی، طبقات الشافعیة الکبری، ج4، ص18</ref>. از طرفی دیگر ابن عساکر<ref>ابن عساکر، ص246-247.</ref> از ابونعیم با عنوان اشعری یاد کرده است که به سبب مخالفت شدید حنبلیان با ابونعیم، چنین نتیجه گرفته است.
+
در شناخت عقیدۀ وی، مطالعه برخی از آثارش، می‌تواند گره‌گشا باشد که از آن جمله می‌توان به این کتاب‌ها اشاره کرد:
 
+
# اربعون حدیثاً علی مذهب اهل السنة و الجماعة
در شناخت عقیدۀ وی، مطالعه برخی از آثار وی، می‌تواند گره‌گشا باشد که از آن جمله می‌توان به ایت کتاب‌ها اشاره کرد:
 
# اربعون حدیثاً علی مذهب الهل السنة و الجماعة
 
 
# تثبیت الرؤیة یوم القیامة
 
# تثبیت الرؤیة یوم القیامة
 
# حدیث النزول
 
# حدیث النزول
سطر ۴۵: سطر ۷۹:
 
# الصفات
 
# الصفات
 
# المستخرج علی کتاب التوحید لابن خزیمة
 
# المستخرج علی کتاب التوحید لابن خزیمة
# المعتقد.<ref>نکـ: تهامی، مقدمه بر تثبیت الامامة ابونعیم اصفهانی، صص28-31؛ حماده، مقدمه بر الضعفاء، صص13-22؛ محمدراضی، مقدمه بر معرفة الصحابة، صص37-55.</ref>
+
# المعتقد.<ref>نکـ: تهامی، مقدمه بر تثبیت الامامة ابونعیم اصفهانی، صص۲۸-۳۱؛ حماده، مقدمه بر الضعفاء، صص۱۳-۲۲؛ محمدراضی، مقدمه بر معرفة الصحابة، صص۳۷-۵۵.</ref>
  
ابونعیم چندین کتاب نیز در فضائل حضرت علی (علیه السلام) و دیگران از اهل بیت پیامبر (علیهم السلام) نوشته بوده است:
+
ابونعیم چندین کتاب نیز در فضائل [[حضرت علی(ع)]] و دیگران از [[اهل بیت]] نوشته است:
# ما نزل من القرآن فی امیرالمؤمنین (عیله السلام).<ref>ابن شهرآشوب، معالم، ص25.</ref>
+
# ما نزل من القرآن فی امیرالمؤمنین (ع).
# منقبة المطهرین و مرتبة الطیبین.<ref> ابن شهرآشوب، معالم، ص25؛ همو، المناقب، ج2، صص153، 350.</ref>
+
# منقبة المطهرین و مرتبة الطیبین.
# اربعون حدیثاً فی المهدی (علیه السلام).<ref>کشف الغمه، ج3، ص257-265؛ نکـ: کولبرگ، ص105.</ref>
+
# اربعون حدیثاً فی المهدی (ع).
# الخصائص فی فضل علی [علیه السلام].<ref>سمعانی، التحبیر، ج1، ص180؛ طباطبائی، «‌اهل بیت(ع) فی المکتبة العربیة »، ص82.</ref>
+
# الخصائص فی فضل علی(ع).
# حدیث الطیر.<ref>سمعانی، التحبیر، ج1، ص181؛ طباطبائی، «‌اهل بیت(ع) فی المکتبة العربیة »، ص69.</ref>
+
# حدیث الطیر.
# ذکر المهدی و نعوته و حقیقة مخرجه و ثبوته.<ref>نکـ: کولبرگ، ص105؛ ابن طاووس، الطرائف، ص179.</ref>
+
# ذکر المهدی و نعوته و حقیقة مخرجه و ثبوته.
# حلیة الاولیاء
+
# [[حلیة الاولیاء]].<ref>نکـ: ابن شهرآشوب، معالم، ص۲۵؛ همو، المناقب، ج۲، صص۱۵۳، ۳۵۰؛ کشف الغمه، ج۳، ص۲۵۷-۲۶۵؛ نکـ: کولبرگ، ص۱۰۵؛ سمعانی، التحبیر، ج۱، صص۱۸۰-۱۸۱؛ طباطبائی، «‌اهل بیت(ع) فی المکتبة العربیة »، صص ۶۹ و ۸۲؛ کولبرگ، ص۱۰۵؛ ابن طاووس، الطرائف، ص۱۷۹.</ref>
  
کتاب حلیة الاولیاء همواره به عنوان منبعی جهت نقل فضائل حضرت علی (علیه السلام) و اهل بیت (علیهم السلام) در میان شیعیان مطرح بوده است.<ref>نکـ: ابن شهر آشوب، معالم، ج1، ص9، جمـ؛ ابن بطریق، خصائص الوحی المبین، صص23-24، 199؛ ابن طاووس، احمد، بناء المقالة الفاطمیة، ص301؛ اربلی، کشف الغمة، ج1، صص01، 111؛ نیز: خوانساری، روضات الجنات، ج1، ص272.</ref>
+
کتاب حلیة الاولیاء همواره به عنوان منبعی جهت نقل فضائل حضرت علی (ع) و اهل بیت در میان شیعیان مطرح بوده است.<ref>نکـ: ابن شهر آشوب، معالم، ج۱، ص۹، جمـ؛ ابن بطریق، خصائص الوحی المبین، صص۲۳-۲۴، ۱۹۹؛ ابن طاووس، احمد، بناء المقالة الفاطمیة، ص۳۰۱؛ اربلی، کشف الغمة، ج۱، صص۰۱، ۱۱۱؛ نیز: خوانساری، روضات الجنات، ج۱، ص۲۷۲.</ref>
  
با این وصف ابن تیمیه در منهاج السنة(ابن تیمیه، منهاج السنة، ج4، صص15، 53. برخی روایاتی ابونعیم را به شدت جرح کرده که این نشان می‌دهد که تا چه اندازه احادیث و روایات منقول از طریق ابونعیم اصفهانی می‌توانسته، برای مقابله با دعاوی اهل سنت به وسیلۀ شیعیان به کار گرفته شود. شاید به همین جهت بتواند تا اندازه‌ای نظر برخی مؤلفان شیعی را دربارۀ اینکه ابونعیم شیعی مذهب بوده، توجیه کند.
+
با این وصف [[ابن تیمیه]] در [[منهاج السنة]]<ref>ابن تیمیه، منهاج السنة، ج۴، صص۱۵، ۵۳</ref> برخی روایاتی ابونعیم را به شدت جرح کرده که این نشان می‌دهد که تا چه اندازه احادیث و روایات منقول از طریق ابونعیم اصفهانی می‌توانسته برای مقابله با دعاوی اهل سنت به وسیلۀ شیعیان به کار گرفته شود. شاید به همین جهت بتواند تا اندازه‌ای نظر برخی مؤلفان شیعی را دربارۀ اینکه ابونعیم شیعی مذهب بوده، توجیه کند.
  
 
===احتمال تشیع===
 
===احتمال تشیع===
توضیح اینکه به رغم تصریح مؤلفان امامیه چون ابن شهر آشوب<ref>ابن شهر آشوب، معالم، ص25.</ref> و علی ابن طاووس<ref>ابن طاووس، ص181.</ref> و برادرش احمد بن طاووس<ref>ابن طاووس، احمد، بناء المقالة الفاطمیة، ص260.</ref> بر سنی بودن ابونعیم، برخی منابع متأخر امامی او را شیعه می‌دانند که تقیه می‌کرده است.
+
توضیح اینکه به رغم تصریح مؤلفان امامیه چون ابن شهر آشوب<ref>ابن شهر آشوب، معالم، ص۲۵.</ref> و علی ابن طاووس<ref>ابن طاووس، الطرائف، ص۱۸۱.</ref> و برادرش احمد بن طاووس<ref>ابن طاووس، احمد، بناء المقالة الفاطمیة، ص۲۶۰.</ref> بر سنی بودن ابونعیم، برخی منابع متأخر امامی او را شیعه می‌دانند که [[تقیه]] می‌کرده است.
  
در دورۀ صفویه، خاندان مجلسی، نسب خود را به ابونعیم می‌رساندند و مدعی بودند که ابونعیم در اصل شیعه بوده است.<ref>خوانساری، روضات الجنات، ج1، صص273-274.</ref> سنگ نبشته‌ای نیز بر گور ابونعیم یافتند که دلالت بر تشیع او داشته است، اما میرلوحی که با علامۀ مجلسی عداوت و ستیز داشت، مقبرۀ ابونعیم را خراب کرد.<ref>خوانساری، روضات الجنات، ج1، ص275.</ref>
+
در دورۀ [[صفویه]]، خاندان مجلسی، نسب خود را به ابونعیم می‌رساندند و مدعی بودند که ابونعیم در اصل شیعه بوده است.<ref>خوانساری، روضات الجنات، ج۱، صص۲۷۳-۲۷۴.</ref> سنگ نبشته‌ای نیز بر گور ابونعیم یافتند که دلالت بر تشیع او داشته است، اما میرلوحی که با علامۀ مجلسی عداوت و ستیز داشت، مقبرۀ ابونعیم را خراب کرد.<ref>خوانساری، روضات الجنات، ج۱، ص۲۷۵.</ref>
  
 
===رد تشیع===
 
===رد تشیع===
به هر صورت، تألیف کتابی با عنوان الامامة و الرد علی الرافضة کافی است تا شیعی نبودن ابونعیم را تأیید کند. ابونعیم در این کتاب که در نقد امامیه است، با تکیه بر عقاید اهل سنت، به تفصیل از تقدم [[خلفای سه گانه|خلفای سه‌گانه]] بر حضرت علی (علیه السلام) در امر [[خلافت]]، به نقل روایات پرداخته است. وی جا به جا به نقد دلایل امامیه در تقدم حضرت علی (علیه السلام) در خلافت و فضیلت پرداخته و انتقادهای امامیه را از خلفای سه‌گانه را مردود دانسته است. ابونعیم در بخش نهایی کتاب به بحث دربارۀ فضایل حضرت علی (علیه السلام) و حقانیت آن حضرت به عنوان خلیفۀ چهارم پرداخته است.
+
به هر صورت، تألیف کتاب [[الامامة و الرد علی الرافضة (کتاب)|الامامة و الرد علی الرافضة]] کافی است تا شیعی نبودن ابونعیم را تأیید کند. ابونعیم در این کتاب که در نقد [[امامیه]] است، با تکیه بر عقاید اهل سنت، به تفصیل از تقدم [[خلفای سه گانه]] بر حضرت علی (ع) در امر [[خلافت]]، به نقل روایات پرداخته است. وی جا به جا به نقد دلایل امامیه در تقدم حضرت علی (علیه‌السلام) در خلافت و فضیلت پرداخته و انتقادهای امامیه را از خلفای سه گانه را مردود دانسته است. ابونعیم در بخش نهایی کتاب به بحث دربارۀ فضایل حضرت علی (ع) و حقانیت آن حضرت به عنوان خلیفۀ چهارم پرداخته است.{{مدرک}}
  
 
این کتاب یکی از قدیم‌ترین کتاب‌هایی است که از سوی اهل سنت بر رد امامیه نوشته شده و به دست ما رسیده است. به هر روی، ابونعیم به عنوان یکی از کسانی که در ایجاد تمایلات شیعی و علوی در میان اصحاب حدیث نقش بسزا داشتند، قابل اشاره است.
 
این کتاب یکی از قدیم‌ترین کتاب‌هایی است که از سوی اهل سنت بر رد امامیه نوشته شده و به دست ما رسیده است. به هر روی، ابونعیم به عنوان یکی از کسانی که در ایجاد تمایلات شیعی و علوی در میان اصحاب حدیث نقش بسزا داشتند، قابل اشاره است.
  
 
==پانویس==
 
==پانویس==
{{پانویس|2}}
+
{{پانویس|اندازه=ریز|3}}
  
==پانویس==
+
==منابع==
 
{{ستون-شروع|۲}}
 
{{ستون-شروع|۲}}
 
* ابن بطریق، یحیی، خصائص الوحی المبین، به کوشش محمد باقر محمودی، تهران، ۱۴۰۶ق.
 
* ابن بطریق، یحیی، خصائص الوحی المبین، به کوشش محمد باقر محمودی، تهران، ۱۴۰۶ق.
 
* ابن تیمیه، احمد، منهاج السنة النبویة، بیروت، دارالفکر.
 
* ابن تیمیه، احمد، منهاج السنة النبویة، بیروت، دارالفکر.
 
* ابن جزری، محمد، غایة النهایة، به کوشش گ. برگشترسر، قاهره، ۱۳۵۱ق/۱۹۳۲م.
 
* ابن جزری، محمد، غایة النهایة، به کوشش گ. برگشترسر، قاهره، ۱۳۵۱ق/۱۹۳۲م.
* ابن شهرآشوب، المناقب، قم، مطبۀ علمیه‍.
+
* ابن شهرآشوب، المناقب، قم، مطبۀ علمیه.
 
* همو، معالم العلماء، نجف، ۱۳۸۰ق/۱۹۶۱م.
 
* همو، معالم العلماء، نجف، ۱۳۸۰ق/۱۹۶۱م.
 
* ابن طاووس، احمد، بناء المقالة الفاطمیة، به کوشش علی عدنانی غریفی، قم، ۱۴۱۱ق.
 
* ابن طاووس، احمد، بناء المقالة الفاطمیة، به کوشش علی عدنانی غریفی، قم، ۱۴۱۱ق.
سطر ۱۰۴: سطر ۱۳۸:
 
*  Kohlberg, E., A Medieval Muslim Scholar at Work, Leiden, 1992.
 
*  Kohlberg, E., A Medieval Muslim Scholar at Work, Leiden, 1992.
 
{{پایان چپ‌چین}}
 
{{پایان چپ‌چین}}
 +
 +
==پیوند به بیرون==
 +
* منبع مقاله: [http://www.cgie.org.ir/fa/publication/entryview/3812 دائرة المعارف بزرگ اسلامی ]
 +
* [http://www.ensani.ir/fa/content/69510/default.aspx پرتال جامع علوم انسانی]
 +
* [http://www.ichodoc.ir/p-a/CHANGED/139/HTML/139-32.htm حافظ ابو نعيم اصفهانی]
 +
 +
 +
[[en:Abu Nu'aym al-Isfahani]]
 +
 +
[[رده:محدثان اهل سنت]]
 +
[[رده:مقاله‌های بدون اولویت]]
 +
[[رده:مورخان قرن ۴ (قمری)]]

نسخهٔ کنونی تا ‏۲۹ فوریهٔ ۲۰۲۰، ساعت ۲۰:۲۵

ابونعیم اصفهانی
اطلاعات فردی
تاریخ تولد: ۹۴۷م
تاریخ وفات: ۱۰۳۸م
اطلاعات علمی
استادان: حاکم نیشابوری
شاگردان: خطیب بغدادی
تألیفات: حلیه الاولیاء
فعالیت‌های اجتماعی-سیاسی

ابو نُعَیم اصفهانی (۳۳۶-۴۳۰ق/۹۴۷-۱۰۳۸م)، محدث و مؤلف نامدار اهل سنت. ابونعیم از کسانی است که در ایجاد تمایلات شیعی و علوی در میان اصحاب حدیث نقش به سزایی داشته است. به رغم تصریح برخی مؤلفان امامیه چون ابن شهر آشوب و علی ابن طاووس و برادرش احمد بن طاووس بر سنی بودن ابونعیم، برخی منابع متأخر او را شیعه می‌دانند که تقیه می‌کرده است.

کتاب حلیة الاولیاء اثر ابونعیم، همواره به عنوان منبعی جهت نقل فضائل حضرت علی(ع) و اهل بیت در میان شیعیان مطرح بوده است.

تعدادی از بزرگان اهل تسنن، برخی روایاتی ابونعیم را به شدت جرح کرده‌اند؛ این نشان می‌دهد که تا چه اندازه احادیث و روایات منقول از طریق ابونعیم اصفهانی، می‌توانسته برای مقابله با دعاوی اهل سنت به وسیلۀ شیعیان به کار گرفته شود. شاید همین جرح‌ها بتواند تا اندازه‌ای نظر برخی مؤلفان شیعی را دربارۀ اینکه ابونعیم شیعی مذهب بوده، توجیه کند.

به هر صورت، تألیف کتابی با عنوان الامامة و الرد علی الرافضة، کافی است تا شیعه نبودن ابونعیم را تأیید کند. ابونعیم در این کتاب که در نقد امامیه است، با تکیه بر عقاید اهل سنت، به تفصیل از تقدم خلفای سه گانه بر حضرت علی (ع) در امر خلافت، به نقل روایات پرداخته است.

زندگی

نسب

غالباً سال ۳۳۶ق را سال تولد ابونعیم ذکر کرده‌اند اما ۳۳۴ق نیز نقل شده است.[۱] نسب وی به مهران، آزاد شدۀ عبدالله بن معاویه بن عبدالله بن جعفر طیار می‌رسد که به دست عبدالله مسلمان شد.[۲] نیاکان وی غالباً کسانی شناخته شده و اهل علم و زهد در اصفهان بوده‌اند.

نیای مادر او، زاهد مشهور، محمد بن یوسف است که گفته شده مستجاب الدعوه بوده و مریدان بسیاری داشته است.[۳] پدرش عبدالله و برادرانش، ابومسعود محمد و ابواحمد عبدالرزاق هم در علوم اسلامی دستی داشتند.[۴]

اساتید

ابونعیم از بسیاری از اساتید و مشایخ زمان خود بهره برد که می‌توان به این اسامی اشاره کرد:

  1. پدرش
  2. عبدالله بن جعفر بن فارس
  3. جعفر خلدی
  4. ابوالعباس اصم
  5. دارقطنی
  6. حاکم نیشابوری
  7. ابوبکر آجری
  8. ابوبکر بن خلادنصیبی
  9. ابراهیم ابن ابی العزائم
  10. محمد بن حبیش
  11. ابوبکر قطیعی
  12. محمد بن احمد معّدل
  13. محمد بن احمد انماطی
  14. محمد بن اسحاق اهوازی
  15. ابن صوّاف[۵]

شاگردان

افراد بسیاری از محضر وی استفاده کردند از جمله:

  1. خطیب بغدادی
  2. ابوالقاسم هذلی صاحب الکامل
  3. ابوعلی حداد.[۶]

عقیده و مذهب

دربارۀ مذهب فقهی و گرایش‌های فکری ابونعیم و همچنین مناسبات او با شیعیان در برخی منابع اشاراتی رفته است. به دلیل مخالفت‌های مختلف با ابونعیم، گمانه زنی‌های متفاوتی در مورد مذهب وی شده است. سبکی، او را از شافعیان شمرده است، [۷] از طرفی دیگر ابن عساکر از ابونعیم با عنوان اشعری یاد کرده است و به سبب مخالفت شدید حنبلیان با ابونعیم، چنین نتیجه گرفته است.[۸]

در شناخت عقیدۀ وی، مطالعه برخی از آثارش، می‌تواند گره‌گشا باشد که از آن جمله می‌توان به این کتاب‌ها اشاره کرد:

  1. اربعون حدیثاً علی مذهب اهل السنة و الجماعة
  2. تثبیت الرؤیة یوم القیامة
  3. حدیث النزول
  4. الرد علی اللفظیة و الحلولیة
  5. الصفات
  6. المستخرج علی کتاب التوحید لابن خزیمة
  7. المعتقد.[۹]

ابونعیم چندین کتاب نیز در فضائل حضرت علی(ع) و دیگران از اهل بیت نوشته است:

  1. ما نزل من القرآن فی امیرالمؤمنین (ع).
  2. منقبة المطهرین و مرتبة الطیبین.
  3. اربعون حدیثاً فی المهدی (ع).
  4. الخصائص فی فضل علی(ع).
  5. حدیث الطیر.
  6. ذکر المهدی و نعوته و حقیقة مخرجه و ثبوته.
  7. حلیة الاولیاء.[۱۰]

کتاب حلیة الاولیاء همواره به عنوان منبعی جهت نقل فضائل حضرت علی (ع) و اهل بیت در میان شیعیان مطرح بوده است.[۱۱]

با این وصف ابن تیمیه در منهاج السنة[۱۲] برخی روایاتی ابونعیم را به شدت جرح کرده که این نشان می‌دهد که تا چه اندازه احادیث و روایات منقول از طریق ابونعیم اصفهانی می‌توانسته برای مقابله با دعاوی اهل سنت به وسیلۀ شیعیان به کار گرفته شود. شاید به همین جهت بتواند تا اندازه‌ای نظر برخی مؤلفان شیعی را دربارۀ اینکه ابونعیم شیعی مذهب بوده، توجیه کند.

احتمال تشیع

توضیح اینکه به رغم تصریح مؤلفان امامیه چون ابن شهر آشوب[۱۳] و علی ابن طاووس[۱۴] و برادرش احمد بن طاووس[۱۵] بر سنی بودن ابونعیم، برخی منابع متأخر امامی او را شیعه می‌دانند که تقیه می‌کرده است.

در دورۀ صفویه، خاندان مجلسی، نسب خود را به ابونعیم می‌رساندند و مدعی بودند که ابونعیم در اصل شیعه بوده است.[۱۶] سنگ نبشته‌ای نیز بر گور ابونعیم یافتند که دلالت بر تشیع او داشته است، اما میرلوحی که با علامۀ مجلسی عداوت و ستیز داشت، مقبرۀ ابونعیم را خراب کرد.[۱۷]

رد تشیع

به هر صورت، تألیف کتاب الامامة و الرد علی الرافضة کافی است تا شیعی نبودن ابونعیم را تأیید کند. ابونعیم در این کتاب که در نقد امامیه است، با تکیه بر عقاید اهل سنت، به تفصیل از تقدم خلفای سه گانه بر حضرت علی (ع) در امر خلافت، به نقل روایات پرداخته است. وی جا به جا به نقد دلایل امامیه در تقدم حضرت علی (علیه‌السلام) در خلافت و فضیلت پرداخته و انتقادهای امامیه را از خلفای سه گانه را مردود دانسته است. ابونعیم در بخش نهایی کتاب به بحث دربارۀ فضایل حضرت علی (ع) و حقانیت آن حضرت به عنوان خلیفۀ چهارم پرداخته است.[نیازمند منبع]

این کتاب یکی از قدیم‌ترین کتاب‌هایی است که از سوی اهل سنت بر رد امامیه نوشته شده و به دست ما رسیده است. به هر روی، ابونعیم به عنوان یکی از کسانی که در ایجاد تمایلات شیعی و علوی در میان اصحاب حدیث نقش بسزا داشتند، قابل اشاره است.

پانویس

  1. نکـ: صریفینی، تاریخ نیشابور، ص۱۹۸.
  2. ابونعیم، ذکر اخبار، ج۲، ص۹۳.
  3. ابونعیم، ذکر اخبار، ج۲، ص۲۲۰؛ همو، حلیة، ج۱، ص۴، ج۱۰، ص۴۰۷.
  4. ابونعیم، ذکر اخبار، ج۲، ص۹۳، ۱۳۶، ۳۰۷.
  5. ابونعیم، معرفة، ج۱، صص۱۰۹-۱۱۰، صفة، ص۱۰۱، الامامة، ص۲۹۳، حلیة، ج۵، ص۱۴، ج۸، ص۴۶؛ ابن نقطه، التقیید، ج۱، صص۱۵۶-۱۵۷؛ سبکی، طبقات الشافعیة الکبری، ج۴، صص۱۸-۱۹؛ ذهبی، تذکره الحفاظ، ج۳، صص۱۰۹۲-۱۰۹۳.
  6. خطیب، تاریخ بغداد، ج۱۲، صص۴۰۷، ۴۱۲؛ سبکی، طبقات الشافعیة الکبری، ج۴، صص۱۸-۱۹؛ ذهبی، تذکره الحفاظ، ج۳، صص۱۰۹۲-۱۰۹۳؛ ابن جزری، غایة النهایة، ج۱، ص۷۱.
  7. سبکی، طبقات الشافعیة الکبری، ج۴، ص۱۸
  8. ابن عساکر، ص۲۴۶-۲۴۷.
  9. نکـ: تهامی، مقدمه بر تثبیت الامامة ابونعیم اصفهانی، صص۲۸-۳۱؛ حماده، مقدمه بر الضعفاء، صص۱۳-۲۲؛ محمدراضی، مقدمه بر معرفة الصحابة، صص۳۷-۵۵.
  10. نکـ: ابن شهرآشوب، معالم، ص۲۵؛ همو، المناقب، ج۲، صص۱۵۳، ۳۵۰؛ کشف الغمه، ج۳، ص۲۵۷-۲۶۵؛ نکـ: کولبرگ، ص۱۰۵؛ سمعانی، التحبیر، ج۱، صص۱۸۰-۱۸۱؛ طباطبائی، «‌اهل بیت(ع) فی المکتبة العربیة »، صص ۶۹ و ۸۲؛ کولبرگ، ص۱۰۵؛ ابن طاووس، الطرائف، ص۱۷۹.
  11. نکـ: ابن شهر آشوب، معالم، ج۱، ص۹، جمـ؛ ابن بطریق، خصائص الوحی المبین، صص۲۳-۲۴، ۱۹۹؛ ابن طاووس، احمد، بناء المقالة الفاطمیة، ص۳۰۱؛ اربلی، کشف الغمة، ج۱، صص۰۱، ۱۱۱؛ نیز: خوانساری، روضات الجنات، ج۱، ص۲۷۲.
  12. ابن تیمیه، منهاج السنة، ج۴، صص۱۵، ۵۳
  13. ابن شهر آشوب، معالم، ص۲۵.
  14. ابن طاووس، الطرائف، ص۱۸۱.
  15. ابن طاووس، احمد، بناء المقالة الفاطمیة، ص۲۶۰.
  16. خوانساری، روضات الجنات، ج۱، صص۲۷۳-۲۷۴.
  17. خوانساری، روضات الجنات، ج۱، ص۲۷۵.

منابع

  • ابن بطریق، یحیی، خصائص الوحی المبین، به کوشش محمد باقر محمودی، تهران، ۱۴۰۶ق.
  • ابن تیمیه، احمد، منهاج السنة النبویة، بیروت، دارالفکر.
  • ابن جزری، محمد، غایة النهایة، به کوشش گ. برگشترسر، قاهره، ۱۳۵۱ق/۱۹۳۲م.
  • ابن شهرآشوب، المناقب، قم، مطبۀ علمیه.
  • همو، معالم العلماء، نجف، ۱۳۸۰ق/۱۹۶۱م.
  • ابن طاووس، احمد، بناء المقالة الفاطمیة، به کوشش علی عدنانی غریفی، قم، ۱۴۱۱ق.
  • ابن طاووس، علی، الطرائف، قم، ۱۴۰۰ق.
  • ابن نقطه، محمد، التقیید، حیدرآباد دکن، ۱۴۰۳ق/۱۹۸۳م.
  • ابونعیم اصفهانی، احمد، ذکر اخبار اصبهان، به کوشش س. ددرینگ، لیدن، ۱۹۳۴م.
  • همو، الامامة و الرد علی الرافضة، به کوشش علی بن محمد بن ناصر فقهی، مدینه، ۱۴۰۷ق/۱۰۸۴م.
  • همو، حلیة الاولیاء، قاهره، ۱۳۵۱-۱۳۵۷ق/۱۹۳۲- ۱۹۳۸م.
  • همو، صفة الجنة، به کوشش علی رضا عبدالله، بیروت، ۱۴۰۶ق/۱۹۸۶م.
  • همو، معرفة الصحابة، به کوشش محمد راضی بن حاج عثمان، دارالبیضاء، ۱۴۰۵ق/۱۹۸۵م.
  • اربلی، علی، کشف الغمة، بیروت، ۱۴۰۱ق/۱۰۸۱م.
  • تهامی، ابراهیم، مقدمه بر تثبیت الامامة ابونعیم اصفهانی، بیروت، ۱۴۰۷ق/۱۹۸۶م.
  • حماده، فاروق، مقدمه بر الضعفاء.
  • خطیب بغدادی، احمد، تاریخ بغداد، قاهره، ۱۳۴۹ق.
  • خوانساری، محمد باقر، روضات الجنات، قم، ۱۳۹۰ق.
  • ذهبی، محمد، تذکره الحفاظ، حیدرآباد دکن، ۱۳۷۷ق/۱۹۵۸م.
  • سبکی، عبدالوهاب، طبقات الشافعیة الکبری، به کوشش عبدالفتاح محمد حلو و محمود محمد طناحی، قاهره، ۱۳۸۵ق/۱۹۶۶م.
  • سمعانی، عبدالکریم، التحبیر، به کوشش فرانتس روزنتال، بغداد، ۱۳۸۲ق/۱۹۶۳م.
  • صریفینی، ابراهیم، تاریخ نیشابور، (منتخب السیاق عبدالغافر فارسی)، به کوشش محمد کاظم محمودی، قم، ۱۳۶۲ش.
  • طباطبائی، عبدالعزیز، «‌اهل بیت(ع) فی المکتبة العربیة »، تراثنا، ۱۴۰۶ق، شمـ۴.
  • محمدراضی بن حاج عثمان، مقدمه بر معرفة الصحابة.
  • Kohlberg, E., A Medieval Muslim Scholar at Work, Leiden, 1992.

پیوند به بیرون